Γυναίκες στις ελληνικές φυλακές

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΙΤΣΕΛΑ

 Γυναίκες στις ελληνικές φυλακές

 Αγγελικη Πιτσελα*

  

  1. Σύνθεση του σωφρονιστικού πληθυσμού – Γενικά στατιστικά στοιχεία

Σύμφωνα με τα επίσημα στατιστικά στοιχεία του Υπουργείου Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, την 1.5.2015 υπήρχαν συνολικά 11.447 άνδρες και γυναίκες (ως υπόδικοι, κατάδικοι, χρεοφειλέτες και «φιλοξενούμενοι») στα 35 καταστήματα κράτησης (σωφρονιστικά καταστήματα ή φυλακές) της χώρας. Ως γνωστόν, τα καταστήματα κράτησης διακρίνονται σε γενικά, ειδικά και θεραπευτικά (άρθ. 19 § 1 του Σωφρονιστικού Κώδικα, στη συνέχεια ΣΚ)[1]. Οι κρατούμενοι που εκτίουν ποινή φυλάκισης, οι υπόδικοι και οι κρατούμενοι για χρέη μένουν στα Γενικά Καταστήματα Κράτησης τύπου Α΄[2], ενώ όλοι οι υπόλοιποι κρατούμενοι (κυρίως εκείνοι που εκτίουν ποινή κάθειρξης) μένουν στα Γενικά Καταστήματα Κράτησης τύπου Β’[3]. Θεραπευτικά καταστήματα είναι το Ψυχιατρείο Κρατουμένων Κορυδαλλού, το Νοσοκομείο Κρατουμένων Κορυδαλλού και το Κέντρο Απεξάρτησης Τοξικομανών Κρατουμένων (ΚΑΤΚ) στον Ελαιώνα Θηβών. Τα ειδικά καταστήματα κράτησης είναι οι αγροτικές φυλακές[4], τα καταστήματα νέων[5], η Κεντρική Αποθήκη Υλικού Φυλακών (ΚΑΥΦ) στον Κορυδαλλό[6] και τα κέντρα ημιελεύθερης διαβίωσης καταδίκων[7] (άρθ. 19 §3 ΣΚ).

Ο δείκτης κρατουμένων ή δείκτης κράτησης (prison population rate, detention rate ή incarceration rate), δηλαδή ο αριθμός των κρατουμένων ανά 100.000 του επίσημα καταγραμμένου συνολικού πληθυσμού της χώρας ανερχόταν τη συγκεκριμένη ημερομηνία σε 106 κρατουμένους[8]. Ο εν λόγω δείκτης, ως ένας ενδείκτης της συχνότητας επιβολής και της διάρκειας των στερητικών της ελευθερίας κυρώσεων και μέτρων, παρουσιάζει μετά από πολυετή ανοδική πορεία[9] μια μικρή κάμψη, προφανώς λόγω των άοκνων προσπαθειών του Έλληνα νομοθέτη, μέσω της μεταρρύθμισης κυρίως της νομοθεσίας περί ναρκωτικών αλλά και των θεσμών της προσωρινής κράτησης[10] και  της απόλυσης υπό όρο[11], να περιορίσει τον έγκλειστο πληθυσμό.

Στους 11.447 κρατούμενους αντιστοιχούσαν 9.886 διαθέσιμες θέσεις κράτησης, όπως αυτές έχουν οριστεί από το Υπουργείο Δικαιοσύνης. Ο δείκτης πληρότητας (κρατούμενοι ανά 100 θέσεις κράτησης, rate of occupancy, occupancy level in prisons, capacity rate ή prison density per 100 places) ανερχόταν στο 116%[12]. Όσον αφορά δηλαδή το θέμα της πληρότητας των καταστημάτων κράτησης με βάση την επίσημη χωρητικότητά τους αντιστοιχούσαν κατά μέσο όρο σε 100 θέσεις κράτησης 116 κρατούμενοι. Συνεπώς, ο αριθμός των κρατουμένων υπερβαίνει τη δυναμικότητα ή χωρητικότητα των ελληνικών καταστημάτων κράτησης[13], ωστόσο, φαίνεται να εξελίσσεται μια πτωτική τάση. Η δραστική αύξηση του αριθμού των θέσεων κράτησης λόγω ίδρυσης νέων καταστημάτων και επέκτασης της δυναμικότητας των υπαρχόντων[14], από 3.900 θέσεις κρατουμένων το έτος 1993 φτάσαμε σε 9.886 το έτος 2015[15], αλλά και η μείωση του αριθμού των κρατουμένων λόγω ποικίλων νομοθετικών παρεμβάσεων, ιδίως στον θεσμό της απόλυσης υπό όρο, φαίνεται να έχει απαλύνει το πρόβλημα του υπερπληθυσμού[16], το οποίο παραμένει, όχι όμως στην οξύτητα που τούτο είχε στις 16.6.2005, όταν οι φυλακές ήταν υπερπλήρεις κατά 172%. Βέβαια, πρόβλημα συνωστισμού θεωρείται ότι υπάρχει με μια πληρότητα της τάξης του 85%!

Όσον αφορά τη σύνθεση του πληθυσμού των ελληνικών φυλακών τη συγκεκριμένη ημερομηνία, στο σύνολο των 11.447 κρατουμένων οι 2.203 ήταν υπόδικοι (προσωρινά κρατούμενοι ή προφυλακισμένοι, pretrial detainees ή remand prisoners), οι κρατούμενοι για χρέη ήταν 18 άτομα, ενώ οι λεγόμενοι «φιλοξενούμενοι» ή «παραμένοντες»[17], δηλαδή οι αλλοδαποί οι οποίοι έχουν εκτίσει την ποινή τους αλλά παραμένουν κρατούμενοι μετά την αποφυλάκισή τους έως τη δικαστική απέλασή τους ή τη χορήγηση άδειας παραμονής στη χώρα λόγω ανέφικτης απέλασης, ήταν 452 άτομα. Οι υπόδικοι αποτελούσαν το 19% του συνολικού αριθμού των κρατουμένων ή το 25% του συνόλου των υποδίκων και καταδίκων. Η ποσοτική συμμετοχή των υποδίκων στον έγκλειστο πληθυσμό φαίνεται να  παρουσιάζει μια αξιοπρόσεκτη καθοδική πορεία[18].

Οι αλλοδαποί κρατούμενοι (foreign prisoners) ήταν 6.591 άτομα ή περίπου το 58% του λεγόμενου σωφρονιστικού πληθυσμού. Συνεπώς, η συμμετοχή των αλλοδαπών στον πληθυσμό των φυλακών κινείται σε πολύ υψηλά επίπεδα[19]. Δυσανάλογα μεγάλη είναι η συμμετοχή των αλλοδαπών ανάμεσα στους κρατουμένους στις ελληνικές φυλακές σε μια συγκεκριμένη ημερομηνία σε σύγκριση με τη συμμετοχή τους ανάμεσα στους φερόμενους ως δράστες (εγκληματολογική στατιστική της αστυνομίας) και στους τελεσίδικα καταδικασθέντες (εγκληματολογική στατιστική της ποινικής δικαιοσύνης) κατά τη διάρκεια ενός έτους, αλλά και σε σύγκριση με τη συμμετοχή τους στον επίσημο πληθυσμό της χώρας (μολονότι ο ακριβής αριθμός τους δεν είναι ακριβώς γνωστός). Γεννιούνται έτσι αμφιβολίες αν η στέρηση της ελευθερίας εφαρμόζεται αυστηρώς περιοριστικά με την έννοια του έσχατου μέσου. Ο δείκτης κράτησης των αλλοδαπών οφείλεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο κυρίως στην ποινικοποίηση της εμπορίας ναρκωτικών και εν γένει στον ποινικό έλεγχο των παράνομων ναρκωτικών[20]. Ο δείκτης κράτησης εν γένει φαίνεται να συγκαθορίζεται από τον ποινικό έλεγχο των παράνομων ναρκωτικών και των μεταναστών[21].

Οι ανήλικοι κρατούμενοι (juveniles, minors ή young prisoners)[22] τη συγκεκριμένη ημερομηνία ανέρχονταν σε 334 άτομα ή το 2,9% του συνόλου των κρατουμένων. Η συμμετοχή των ανήλικων κρατουμένων στον πληθυσμό των φυλακών κινείται σε χαμηλά επίπεδα και θα παρουσιάσει προφανώς λόγω των ρηξικέλευθων μεταρρυθμίσεων στο πεδίο του ποινικού δικαίου ανηλίκων με τον ν. 4322/2015 περαιτέρω καθοδική εξέλιξη. Δεδομένου ότι στο πεδίο του σωφρονιστικού δικαίου ο όρος «νεαροί κρατούμενοι» (τίτλος του άρθρου 12 ΣΚ), περιλαμβάνει εκτός από τους εφήβους (15-18 ετών) και τα άτομα μετεφηβικής ηλικίας (18-21 ετών), η ομάδα της «ανήλικης» νεότητας στο πεδίο έκτισης των στερητικών της ελευθερίας κυρώσεων και μέτρων έχει διευρυνθεί κατά τρία έτη, γεγονός που ανταποκρίνεται στις τάσεις επέκτασης του προσωπικού πεδίου εφαρμογής του ποινικού δικαίου ανηλίκων και σε άτομα μετεφηβικής ηλικίας[23].

Όσον αφορά τη δομή της εγκληματικότητας, τη συγκεκριμένη ημερομηνία κρατούνταν 2.746 άτομα ή το 24% του συνόλου των κρατουμένων λόγω παραβάσεων της νομοθεσίας περί ναρκωτικών[24]. Στη δραστική μείωση του αριθμού των κρατουμένων (υποδίκων και καταδίκων) λόγω παραβάσεων της νομοθεσίας περί ναρκωτικών (κατά περίπου 18 ποσοστιαίες μονάδες σε σύγκριση με προηγούμενα έτη λόγω ποικίλων νομοθετικών παρεμβάσεων) αλλά και στη δημιουργία νέων θέσεων κράτησης, όπως προαναφέρθηκε, οφείλεται, μεταξύ άλλων, η απάλυνση του προβλήματος του υπερπληθυσμού των φυλακών στη χώρα μας.

Αν διαφοροποιήσουμε τους καταδικασθέντες (8.774 άτομα)[25] τη συγκεκριμένη ημερομηνία κατά είδος ποινής που εκτίουν, θα παρατηρήσουμε ότι 961 άτομα ή το 11% εκτίει ισόβια κάθειρξη, 7.075 άτομα ή το 81% πρόσκαιρη κάθειρξη[26] και 738 άτομα ή το 8% φυλάκιση[27]. Συνεπώς, οι κατάδικοι με ποινή φυλάκισης[28] έχουν τη μικρότερη συμμετοχή ανάμεσα στους καταδίκους[29]. Η μεγάλη συμμετοχή των ισοβιτών και των βαρυποινιτών ανάμεσα στους κρατουμένους συμβάλλει σημαντικά στον υπερπληθυσμό των καταστημάτων κράτησης, ενώ αποκαλύπτει τις αυξημένες ανάγκες τους για διατήρηση των επαφών και δεσμών τους με το εγγύτερο κοινωνικό περιβάλλον, για δημιουργική απασχόληση και ανάπτυξη εργασιακών, εκπαιδευτικών, αθλητικών, ψυχαγωγικών και άλλων χρήσιμων δραστηριοτήτων, για συμβουλευτική και ψυχοκοινωνική υποστήριξη[30], για ιατρική, ψυχολογική και ψυχιατρική[31] φροντίδα τους από κοινωνικούς λειτουργούς, ψυχολόγους, εκπαιδευτικό και άλλο εξειδικευμένο επιστημονικό προσωπικό[32], προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι επιβλαβείς συνέπειες της ισόβιας κάθειρξης και των άλλων μακροχρόνιων ποινών[33].

  1. Σύνθεση του σωφρονιστικού πληθυσμού – Στατιστικά στοιχεία για τις κρατούμενες γυναίκες

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Υπουργείου Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, την 1.5.2015 σε σύνολο 11.447 κρατουμένων στα καταστήματα κράτησης της χώρας, οι γυναίκες κρατούμενες (female prisoners) ήταν 581 ή το 5,2% του συνόλου των κρατουμένων[34], ενώ οι άνδρες ήταν 10.856 άτομα ή το 94,8%. Η συμμετοχή των κρατούμενων γυναικών ανάμεσα στους υποδίκους όπως και στους καταδίκους είναι ένα κλάσμα της αντίστοιχης συμμετοχής των ανδρών. Το σωφρονιστικό σύστημα απασχολείται σχεδόν αποκλειστικά με άνδρες. Οι γυναίκες αποτελούν σταθερά μια μικρή μειονότητα στο σωφρονιστικό σύστημα[35], μια ιδιαίτερα ευάλωτη κατηγορία κρατουμένων (όπως επίσης οι ανήλικοι, οι μετανάστες, οι ανάπηροι, οι σοβαρά ασθενείς ή οι υπερήλικες). Η μικρή αντιπροσώπευση των γυναικών σε σύγκριση με τους άνδρες στα καταστήματα κράτησης οφείλεται κυρίως στην τέλεση λιγότερο σοβαρών εγκλημάτων, ιδίως λιγότερο σοβαρών εγκλημάτων βίας, αλλά και στη σχετικά σπάνια ύπαρξη προηγούμενων καταδικών τους, ιδίως σε στερητικές της ελευθερίας κυρώσεις. Οι γυναίκες έχουν συχνότερα λευκό ποινικό μητρώο[36].

Αν διαφοροποιήσουμε τον δείκτη κράτησης κατά φύλο, θα διαπιστώσουμε ότι ο δείκτης κράτησης των γυναικών ανέρχεται σε 11 κρατούμενες ανά 100.000 του γυναικείου πληθυσμού, ενώ ο δείκτης κράτησης των ανδρών είναι πολλαπλάσιος, 205 κρατούμενοι ανά 100.000 του ανδρικού πληθυσμού[37]. Η συμμετοχή των γυναικών στο σύνολο των κρατουμένων (5,2%) συγκρινόμενη με τη συμμετοχή τους στον γενικό πληθυσμό της χώρας (51%) είναι μικρή, ωστόσο, φαίνεται παρά τις όποιες διακυμάνσεις να διαγράφεται μια ανοδική τάση[38]. Όπως ήταν αναμενόμενο, η συμμετοχή των γυναικών ανάμεσα στους κρατουμένους σε μια συγκεκριμένη ημερομηνία είναι μικρότερη σε σύγκριση με τη συμμετοχή τους ανάμεσα στους φερόμενους ως δράστες (σύμφωνα με την εγκληματολογική στατιστική της αστυνομίας κατά τη διάρκεια του έτους 2010 η συμμετοχή των γυναικών ήταν 14,8%) όπως και ανάμεσα στους τελεσίδικα καταδικασθέντες (σύμφωνα με την εγκληματολογική στατιστική της ποινικής δικαιοσύνης κατά τη διάρκεια του ίδιου έτους η συμμετοχή των γυναικών ήταν 11,3%)[39], δεδομένου ότι ένας σχετικά μικρός αριθμός δραστών διέρχεται όλα τα λεγόμενα φίλτρα του συστήματος της ποινικής δικαιοσύνης και στιγματίζεται ως κατάδικος[40].

Η χώρα μας διαθέτει δύο αυτοτελή κλειστά (με μέτρα ασφαλείας και ελέγχου) καταστήματα κράτησης γυναικών, όπου και παραμένει η συντριπτική πλειονότητα των γυναικών κρατουμένων (525 κρατούμενες ή το 90,4% (!) του συνολικού αριθμού των κρατούμενων γυναικών). Συνεπώς, «μόνο» 56 γυναίκες ή το 9,6% του συνολικού αριθμού των κρατούμενων γυναικών παραμένουν σε τμήματα γυναικών καταστημάτων κράτησης ανδρών. Οι περισσότερες γυναίκες μένουν στο αυτοτελές Κατάστημα Κράτησης Γυναικών στον Ελαιώνα Θηβών, 436 άτομα ή το 78% του συνόλου των κρατούμενων γυναικών, κυρίως καταδικασθείσες. Στο αυτοτελές Κατάστημα Κράτησης Γυναικών Κορυδαλλού κρατούνται συνολικά 89 γυναίκες ή το 15,3% του συνόλου των κρατούμενων γυναικών, κυρίως υπόδικες. Στον Κορυδαλλό οι υπόδικες αποτελούν το 78% των κρατούμενων γυναικών[41], ενώ στον Ελαιώνα Θηβών «μόνο» το 12% των γυναικών είναι υπόδικες. Απεναντίας, οι καταδικασθείσες γυναίκες αποτελούν το 88% των γυναικών που κρατούνται στον Ελαιώνα Θηβών, ενώ «μόνο» το 22% του πληθυσμού του καταστήματος κράτησης Γυναικών στον Κορυδαλλό[42]. Σε αμφότερα τα κεντρικά αυτά καταστήματα κράτησης λειτουργούν Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας (από το 2005 στον Κορυδαλλό και από το έτος 2008 στον Ελαιώνα Θηβών)[43] καθώς και προγράμματα συμβουλευτικής και κινητοποίησης των κρατούμενων χρηστών ναρκωτικών για απεξάρτηση όπως και θεραπευτικές κοινότητες από το Κέντρο Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων (ΚΕΘΕΑ), η λειτουργία των οποίων φαίνεται να ασκεί ευεργετική επίδραση στις κρατούμενες.

Λόγω του σχετικά μικρού αριθμού των καταδικασθεισών σε στερητικές της ελευθερίας ποινές και ακόμη μικρότερου αριθμού των προσωρινά κρατούμενων γυναικών υπάρχουν λίγες φυλακές γυναικών, με αποτέλεσμα συχνά οι γυναίκες να παραμένουν σε φυλακές μακριά από τα σπίτια και τις οικογένειές τους, γεγονός που εμποδίζει τη διατήρηση και ανάπτυξη των οικογενειακών σχέσεων και δεσμών. Δε λειτουργούν στη χώρα μας αποκεντρωμένα καταστήματα κράτησης γυναικών, έστω και υπό τη μορφή των τμημάτων γυναικών σε καταστήματα κράτησης ανδρών, εκτός εκείνων στα Διαβατά Θεσσαλονίκης και τη Νεάπολη Λασιθίου, ούτε προβλέπονται από κοινού (εκπαιδευτικού, εργασιακού και ψυχαγωγικού χαρακτήρα) δραστηριότητες των δύο φύλων για τις γυναίκες που μένουν σε τμήματα γυναικών σε καταστήματα κράτησης ανδρών. Σε ιδιαίτερο τμήμα γυναικών του καταστήματος κράτησης ανδρών στα Διαβατά Θεσσαλονίκης (συνολικής δυναμικότητας 370 θέσεων για 579 κρατούμενους) διαβιούσαν τη συγκεκριμένη ημερομηνία 36 γυναίκες (μια μικρή μειονότητα της τάξης περίπου του 6% των κρατουμένων). Επιπλέον, σε ιδιαίτερο τμήμα γυναικών του καταστήματος κράτησης ανδρών Νεάπολης Λασιθίου (συνολικής δυναμικότητας 45 θέσεων για 135 κρατούμενους) ήταν 11 γυναίκες (ένα μονοψήφιο ποσοστό της τάξης περίπου του 8% των κρατουμένων), ενώ 9 κρατούμενες ήταν τη συγκεκριμένη ημερομηνία στο ΚΑΤΚ Ελαιώνα Θηβών[44], προφανώς συμμετέχουσες εθελοντικά σε θεραπευτικό πρόγραμμα απεξάρτησης. Οι γυναίκες που έχουν στερηθεί την ελευθερία τους διαχωρίζονται όσον αφορά τους χώρους κράτησης από τους άνδρες που έχουν τοποθετηθεί στο ίδιο κατάστημα κράτησης. Πρόσβαση σε αγροτικές φυλακές δεν υφίσταται για τις (νεαρές και ενήλικες) γυναίκες κρατούμενες, ενώ για τους άρρενες (νεαρούς και ενήλικες) δράστες λειτουργούν συνολικά τέσσερις αγροτικές φυλακές: της Κασσάνδρας, της Τίρυνθας, της Αγιάς Χανίων Κρήτης και της Κασσαβέτειας Βόλου[45]. Το Ψυχιατρείο όπως και το Νοσοκομείο Κρατουμένων Κορυδαλλού φαίνεται ότι δε δέχονται κρατούμενες γυναίκες που χρειάζονται θεραπεία[46].

Όσον αφορά το θέμα της πληρότητας, στο Κατάστημα Κράτησης Γυναικών στον Ελαιώνα Θηβών για 436 κρατούμενες ήταν διαθέσιμες επίσημα 300 θέσεις κράτησης. Ο δείκτης πληρότητας ανερχόταν τη συγκεκριμένη ημερομηνία στο 145%. Για ενδεικτική σύγκριση, στο Κατάστημα Κράτησης ανδρών Κορυδαλλού την παραπάνω ημερομηνία ήταν 1910 κρατούμενοι σε 800 θέσεις, δηλαδή ο δείκτης πληρότητας ανερχόταν στο 239%, ενώ στο Κατάστημα Κράτησης Τρίπολης σε 65 θέσεις κράτησης αντιστοιχούσαν 196 κρατούμενοι, άρα ο δείκτης πληρότητας ήταν 301%. Απεναντίας, στο κατάστημα κράτησης γυναικών Κορυδαλλού οι θέσεις είναι 270, ενώ κρατούνταν 89 γυναίκες. Εδώ φαίνεται με την πρώτη ματιά να έχουμε τρεις φορές περισσότερες θέσεις κράτησης από ό,τι γυναίκες κρατούμενες. Τέσσερα χρόνια πριν, η Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων του Συμβουλίου της Ευρώπης στη δημόσια δήλωση που εξέδωσε για την Ελλάδα (public statement concerning Greece) την 15.03.2011, δυνάμει του άρθρου 10 § 2 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας, εκθέτει τον σοβαρό υπερσυνωστισμό των καταστημάτων κράτησης, ο οποίος σε συνδυασμό με την ανεπαρκή στελέχωση με προσωπικό, την παροχή πενιχρής φροντίδας υγείας και την έλλειψη χρήσιμων δραστηριοτήτων για τους κρατουμένους έχει οδηγήσει σε μια σταθερή επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης και μεταχείρισης των κρατουμένων. Ιδιαιτέρως ανησυχητική κρίνεται η κατάσταση, μεταξύ άλλων, και στο κατάστημα κράτησης γυναικών στον Κορυδαλλό (CPT/Inf (2011) 10, ιδίως παρ. 4, 9 και 11) [47].

Σύμφωνα με το άρθρο 10 § 2 περ. α’ του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, οι κατηγορούμενοι, εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις, διαχωρίζονται από τους καταδικασθέντες και υπόκεινται σε διαφορετική αντιμετώπιση, όπως αρμόζει στο καθεστώς τους ως υποδίκων. Οι Ευρωπαϊκοί Σωφρονιστικοί Κανόνες [European Prison Rules, Σύσταση Rec (2006) 2 της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης] αναγνωρίζουν τις τρεις θεμελιώδεις εκφάνσεις της αρχής του διαχωρισμού των κρατουμένων: α) υποδίκων από καταδίκους, β) ανδρών από γυναίκες και γ) νεαρών από μεγαλύτερους σε ηλικία που πραγματοποιείται με τη στέγαση των κρατουμένων σε συγκεκριμένα καταστήματα κράτησης και τμήματα αυτών (κανόνας 18.8) και εξυπηρετούν την εξατομικευμένη μεταχείριση και την αποφυγή αρνητικών επιρροών μεταξύ των κρατουμένων. Κατά το άρθρο 15 § 1 ΣΚ, οι υπόδικοι διαμένουν σε χωριστά τμήματα των αντίστοιχων για την κατηγορία τους καταστημάτων (γυναικών, ανδρών) ή σε ιδιαίτερους χώρους, δίχως επικοινωνία με τους λοιπούς κρατουμένους. Ο διαχωρισμός των κρατούμενων γυναικών αναφορικά με τη νομική τους κατάσταση (υπόδικες/καταδικασθείσες) υφίσταται από το τέλος του 2004 στην (πρώην) Κλειστή Κεντρική Φυλακή Γυναικών Κορυδαλλού, ενώ από το έτος 2008 παραμένουν βασικά οι υπόδικες στο Κατάστημα Κράτησης Γυναικών Κορυδαλλού και οι καταδικασθείσες (όπως και οι νεαρές και οι μητέρες με παιδιά) στο Κατάστημα Κράτησης Γυναικών Ελαιώνα Θηβών[48], ωστόσο, ο διαχωρισμός φαίνεται στην πράξη να είναι σχετικά αυστηρός.

Διαφοροποίηση της σύνθεσης του γυναικείου πληθυσμού των φυλακών όσον αφορά την υπηκοότητα μπορεί να γίνει μόνο για τις κρατούμενες των φυλακών Γυναικών στον Ελαιώνα Θηβών και στον Κορυδαλλό. Οι αλλοδαπές κρατούμενες είναι 143 άτομα (ή το 33% των κρατούμενων γυναικών) στον Ελαιώνα Θηβών και 36 (ή το 40% ων κρατούμενων γυναικών) στον Κορυδαλλό. Συνεπώς, κάθε τρίτη κρατούμενη στα εν λόγω καταστήματα κατά μέσο όρο είναι αλλοδαπή. Η συμμετοχή των αλλοδαπών γυναικών ανάμεσα στο σύνολο των θηλέων κρατουμένων στα παραπάνω δύο αυτοτελή καταστήματα κράτησης γυναικών (34%) είναι ουσιωδώς μικρότερη της αντίστοιχης των αλλοδαπών στο σύνολο των κρατουμένων (58%).

Όσον αφορά τη δομή των εγκλημάτων, στον Ελαιώνα Θηβών κρατούνταν προσωρινά ή είχαν καταδικαστεί λόγω εγκλημάτων ναρκωτικών 104 γυναίκες (24%), ενώ στον Κορυδαλλό 26 (29%). Συνεπώς, στα εν λόγω καταστήματα κατά μέσο όρο κάθε τέταρτη γυναίκα (25%) κρατείται λόγω παραβάσεων της νομοθεσίας περί ναρκωτικών. Ως γνωστόν, ισχύει ως γενικός κανόνας ότι οι γυναίκες κατηγορούνται, καταδικάζονται και κρατούνται στις φυλακές για λιγότερες κατηγορίες εγκλημάτων σε σύγκριση με τους άνδρες. Στη χώρα μας κρατούνται κυρίως για παραβάσεις του νόμου περί ναρκωτικών, εγκλήματα κατά της ιδιοκτησίας και με απόσταση για εγκλήματα κατά της ζωής[49].

Στο πλαίσιο ενός διακρατικού προγράμματος AGIS της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τίτλο «Συγκριτική έρευνα του σωφρονιστικού συστήματος γυναικών: Υπάρχουσα κατάσταση, ανάλυση των αναγκών και “βέλτιστες πρακτικές”» διεξήχθη το έτος 2004 εγκληματολογική εμπειρική έρευνα με 74 καταδικασθείσες κρατούμενες γυναίκες στην (πρώην) Κεντρική Κλειστή Φυλακή Γυναικών Κορυδαλλού και στο Τμήμα Γυναικών της Δικαστικής Φυλακής Διαβατών Θεσσαλονίκης. Οι συμμετέχουσες στην έρευνα χώρες (συνολικά 9) ήταν: Ελλάδα Γερμανία, Δανία, Ισπανία, Κροατία, Λιθουανία, Πολωνία, Σλοβενία και Ρωσία. Στην εν λόγω έρευνα διαπιστώθηκε ότι το 76,8% των γυναικών στην Ελλάδα είχαν καταδικαστεί και κρατούνταν κατά κύριο λόγο για αξιόποινες πράξεις σχετικές με τα ναρκωτικά, το 7,2% για εγκλήματα κατά της ιδιοκτησίας, το 4,3% για ληστείες, το 2,9% για ανθρωποκτονίες με πρόθεση, το 1,4% για σωματικές βλάβες και οι υπόλοιπες λόγω διάφορων άλλων εγκλημάτων. Τα συγκριτικά στοιχεία σχετικά με τις κατηγορίες εγκλημάτων δείχνουν ότι π.χ. λόγω εγκλημάτων ναρκωτικών είχαν καταδικαστεί και κρατούνταν το 76,8% στην Ελλάδα, το 50% στην Ισπανία, το 34,5% στη Δανία και το 5,7% στην Πολωνία. Τα εγκλήματα κατά της ιδιοκτησίας βρίσκονταν στην πρώτη θέση των κρατούμενων γυναικών στη Γερμανία με 36%, στην Πολωνία με 40%, Σλοβενία με 48%, στην Κροατία με 50%, ενώ στη δεύτερη θέση στην Ελλάδα αλλά «μόνο» με 7,2%. Λόγω εγκλημάτων βίας (ανθρωποκτονίες με πρόθεση, ληστείες και σωματικές βλάβες) είχαν καταδικαστεί και κρατούνταν το 8,6% στην Ελλάδα, το 37,8% στη Δανία και το 66,6% στη Ρωσία[50].

Σύμφωνα με τα επίσημα στατιστικά στοιχεία, όσον αφορά τις 381 καταδικασθείσες κατά είδος ποινής που εκτίουν στον Ελαιώνα Θηβών, 60  γυναίκες κρατούνται με ισόβια (16%), 265 με πρόσκαιρη κάθειρξη (69%) και 56 (15%) με φυλάκιση[51]. Σε σύγκριση με το παρελθόν διαπιστώνεται μια αισθητή αύξηση των καταδικασθεισών γυναικών με μεγάλης διάρκειας ποινές[52]. Στο πλαίσιο της διεθνούς συγκριτικής έρευνας του σωφρονιστικού συστήματος γυναικών (2004) διαπιστώθηκε ότι το 56,8% των γυναικών κρατουμένων στις ελληνικές φυλακές εκτίει ποινές οχτώ ετών και άνω (χωρίς την ισόβια κάθειρξη), σε σύγκριση με το 4% των γυναικών στη Σλοβενία, το 10,7% στη Δανία, το 15,1% στη Γερμανία, το 15,7% στην Πολωνία, το 16,7% στην Κροατία, το 17,4% στη Λιθουανία, το 27,4% στη Ρωσία και το 35% στην Ισπανία). Η Ελλάδα είναι με απόσταση το κράτος με τη μεγαλύτερη συμμετοχή μακροχρόνιων ποινών[53].

Αξίζει να επισημανθεί ότι στη Σύσταση της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης για την αντιμετώπιση από τις διοικήσεις των φυλακών των ισοβιτών και των άλλων βαρυποινιτών κρατουμένων [Rec (2003) 23], αναγνωρίζεται ότι οι γυναίκες κρατούμενες αποτελούν συνήθως μια μικρή μειονότητα εκείνων που εκτίουν ισόβια ή μακροχρόνιες ποινές, για τις οποίες (ισοβίτισσες και βαρυποινίτισσες) θα πρέπει να καταρτίζονται προσεκτικά τα ατομικά προγράμματα έκτισης της ποινής που θα ανταποκρίνονται στις ειδικές ανάγκες τους και θα καταβάλλονται ιδιαίτερες προσπάθειες, προκειμένου α) να αποφεύγεται η κοινωνική απομόνωση, ενσωματώνοντάς τες στο μέτρο του δυνατού στον γενικό πληθυσμό των γυναικών κρατουμένων, β) να προσφέρεται πρόσβαση σε ειδικές υπηρεσίες για τις κρατούμενες γυναίκες που έχουν υποστεί σωματική, ψυχική και σεξουαλική κακοποίηση, γ) να μη στερούνται οι μητέρες που εκτίουν ισόβια ή άλλες μακροχρόνιες ποινές την ευκαιρία να έχουν μαζί τους τα μικρά παιδιά τους απλά και μόνο εξαιτίας της καταδίκης τους και δ) να τους εξασφαλίζει η διοίκηση των φυλακών κατάλληλες συνθήκες διαβίωσης, όταν έχουν μαζί τους τα παιδιά τους (παρ. 30).

  1. Ανήλικες γυναίκες κρατούμενες

Οι ανήλικες κρατούμενες αποτελούν μια μικρή μειονότητα ανάμεσα στους κρατουμένους μια μικρή μειονότητα τόσο απέναντι στους άρρενες ομολόγους τους όσο και σε σύγκριση με τις ενήλικες γυναίκες κρατούμενες. Η μειονοτική θέση των θηλέων ανήλικων στο σωφρονιστικό σύστημα οδηγεί σε ακόμη περισσότερες μειονεκτικές καταστάσεις σε σύγκριση με τους άρρενες ομολόγους τους και τις ενήλικες γυναίκες κρατούμενες. Ειδικά καταστήματα κράτησης για ανήλικες και εν γένει για νεαρές γυναίκες δε λειτουργούν (και όχι μόνο) στη χώρα μας. Επιπλέον, είναι ανέφικτη προς το παρόν η κατάλληλη για την ηλικία τους διαμόρφωση του σωφρονιστικού συστήματος για τις ανήλικες γυναίκες όσον αφορά προγράμματα εκπαίδευσης, εργασίας, θεραπείας και δραστηριοτήτων για τον προσωπικό-ελεύθερο χρόνο τους. Οι ευκαιρίες κοινωνικής (επαν)ένταξης συρρικνώνονται λόγω και της έλλειψης κατάλληλων για την ηλικία τους και προσανατολισμένων στο φύλο τους προγραμμάτων συμβουλευτικής και ψυχοκοινωνικής στήριξης[54].

Η διάταξη του άρθρου 10 § 3 εδ. β’ του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα επιτάσσει, χωρίς εξαίρεση, οι ανήλικοι παραβάτες να διαχωρίζονται από τους ενηλίκους και να τυγχάνουν αντιμετώπισης ανάλογης προς την ηλικία και τη νομική τους θέση. Ειδικότερα, το άρθρο 37 περ. γ’ εδ. β’ της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού ορίζει ως γενικό κανόνα ότι κάθε παιδί που στερείται την ελευθερία του χωρίζεται από τους ενηλίκους, «εκτός εάν θεωρηθεί ότι είναι προτιμότερο να μη γίνει αυτό για το συμφέρον του παιδιού», και έχει το δικαίωμα να διατηρήσει την επαφή με την οικογένειά του με αλληλογραφία και με επισκέψεις «εκτός εξαιρετικών περιστάσεων». Έτσι, η αρχή του διαχωρισμού των ανήλικων κρατουμένων από τους ενηλίκους κατοχυρώνεται στο διεθνές συμβατικό δίκαιο [βλ. ερμηνευτικό σχόλιο στον κανόνα 59.1 της Σύστασης  Rec (2008) 11 της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης].

Η αναγνώριση της αρχής του διαχωρισμού των νεαρών κρατουμένων από τους μεγαλύτερους σε ηλικία υιοθετήθηκε για πρώτη φορά σε διεθνές κείμενο από την Κοινωνία των Εθνών στους «Στοιχειώδεις Κανόνες για τη Μεταχείριση των Κρατουμένων» (Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners, § 1) το έτος 1934. Ειδική πρόνοια για τους νεαρούς καταδίκους ως προς τον διαχωρισμό τους από τους ενήλικους ομολόγους τους λαμβάνεται και στους «Στοιχειώδεις Κανόνες για τη Μεταχείριση των Κρατουμένων» των Ηνωμένων Εθνών το έτος 1955 (Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners, κανόνας 8). Στους Στοιχειώδεις Κανόνες των Ηνωμένων Εθνών για την Απονομή Δικαιοσύνης σε Ανηλίκους[55], προβλέπεται επίσης ο χωρίς εξαίρεση διαχωρισμός των προσωρινά κρατουμένων και των καταδικασθέντων ανήλικων από τους ενήλικους ομολόγους τους (κανόνες 13.4 και 26.3 αντίστοιχα). Οι Κανόνες των Ηνωμένων Εθνών για την Προστασία Ανηλίκων Στερημένων της Ελευθερίας τους (Rules for the Protection of Juveniles Deprived of their Liberty)[56] ή οι Κανόνες της Αβάνας (Havana Rules) του 1990, προβλέπουν για όλα τα καταστήματα κράτησης τον διαχωρισμό των ανηλίκων από τους ενηλίκους, «εκτός αν είναι μέλη της ίδιας οικογένειας. Υπό ελεγχόμενες συνθήκες, οι ανήλικοι μπορούν να κρατηθούν μαζί με προσεκτικά επιλεγμένους ενηλίκους ως μέρος ενός ειδικού προγράμματος που έχει αποδειχθεί ότι είναι ευεργετικό για τους εν λόγω ανηλίκους» (κανόνας 29). Επιπλέον, οι Κανόνες της Αβάνας προβλέπουν και τον διαχωρισμό των προσωρινά κρατούμενων ανηλίκων από τους καταδικασθέντες ανήλικους κρατούμενους (κανόνας 17).

Στο πλαίσιο της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης ο διαχωρισμός των ανηλίκων από τους ενηλίκους λόγω της ανάγκης προστασίας των ανηλίκων από επιβλαβείς επιρροές των ενηλίκων (κίνδυνος της «εγκληματογόνου μόλυνσης», “criminal contamination“) αναγνωρίζεται στη Σύσταση Νο. R (87) 20 για τις «Κοινωνικές Αντιδράσεις στην Παραβατικότητα των Ανηλίκων» (Social Reactions to Juvenile Delinquency, παρ. 16). Οι Ευρωπαϊκοί Σωφρονιστικοί Κανόνες [Σύσταση Rec (2006) 2] υιοθετούν τον κανόνα ότι οι ανήλικοι κάτω των 18 ετών δεν κρατούνται σε φυλακή ενηλίκων, αλλά σε κατάστημα ειδικά σχεδιασμένο για τον σκοπό αυτό (κανόνας 11.1). Αν ανήλικοι παρόλα αυτά κατ’ εξαίρεση κρατούνται σε φυλακή ενηλίκων, πρέπει να υπάρχουν ειδικές ρυθμίσεις που θα λαμβάνουν υπόψη την κατάσταση και τις ανάγκες τους (κανόνας 11.2). Οι Ευρωπαϊκοί Κανόνες για τους ανήλικους δράστες που υπόκεινται σε κυρώσεις ή μέτρα [Σύσταση Rec (2008) 11] απαιτούν επίσης ειδικά ιδρύματα για ανηλίκους και τον αυστηρό διαχωρισμό τους από τους ενηλίκους. Επαναλαμβάνονται στην ουσία οι κανόνες 11.1. και 11.2. των Ευρωπαϊκών Σωφρονιστικών Κανόνων στους Ευρωπαϊκούς Κανόνες για τους ανήλικους δράστες που υπόκεινται σε κυρώσεις ή μέτρα. Σύμφωνα με τον κανόνα 59.1, ανήλικοι κάτω των 18 ετών δεν επιτρέπεται να κρατούνται σε φυλακή ενηλίκων, αλλά σε κατάστημα ειδικά σχεδιασμένο για τον σκοπό αυτό. Αν ανήλικοι παρόλα αυτά κατ’ εξαίρεση κρατούνται σε φυλακή ενηλίκων, θα πρέπει να διαβούν χωριστά, «εκτός εάν σε εξατομικευμένες περιπτώσεις είναι για το συμφέρον του παιδιού να μη γίνει αυτό».

Στην ελληνική σωφρονιστική πραγματικότητα, ωστόσο, δεν έχει θεσμοθετηθεί ούτε υλοποιείται η χωριστή κράτηση υποδίκων και καταδίκων νεαρής ηλικίας (εφηβικής και μετεφηβικής ηλικίας). Ο Σωφρονιστικός Κώδικας προβλέπει την κατά κανόνα χωριστή κράτηση των κρατουμένων νεαρής ηλικίας από τους λοιπούς κρατουμένους (άρθρο 12 ΣΚ).

Είναι αξιοσημείωτο ότι η Διακομματική Κοινοβουλευτική Επιτροπή της Βουλής των Ελλήνων για την εξέταση του σωφρονιστικού συστήματος της χώρας και των συνθηκών διαβίωσης των κρατουμένων στην έκθεσή της για την κατάσταση στις ελληνικές φυλακές και τις δυνατότητες βελτίωσης του σωφρονιστικού συστήματος της χώρας (1994)[57] αφιερώνει μια ενότητα ειδικά στις γυναίκες κρατούμενες και διαπιστώνει την επείγουσα ανάγκη δημιουργίας περισσότερων αποκεντρωμένων καταστημάτων κράτησης γυναικών, μικρής χωρητικότητας, εργαστηριακού και αγροτοκτηνοτροφικού χαρακτήρα, θεραπευτικού καταστήματος για τοξικομανείς κρατούμενες καθώς και ειδικού καταστήματος για νεαρές κρατούμενες[58]. Είκοσι χρόνια μετά τη σύνταξη της Έκθεσης οι προτάσεις της συνεχίζουν να παραμένουν επίκαιρες, περιμένοντας την υλοποίησή τους.

Σύμφωνα με τα επίσημα στατιστικά στοιχεία, στο Κατάστημα Κράτησης Γυναικών στον Ελαιώνα Θηβών κρατούνταν την 1.5.2015 πέντε ανήλικες κρατούμενες. Σε σύγκριση, η ελληνική πολιτεία διαθέτει τέσσερα αυτοτελή ειδικά καταστήματα κράτησης νέων ή σωφρονιστικά καταστήματα για νεαρούς άρρενες κρατουμένους: Στον Αυλώνα Αττικής κρατούνταν τη συγκεκριμένη ημερομηνία 229 ανήλικοι (ή το 76% του συνόλου των ανήλικων κρατουμένων), στον Βόλο 35, στο αγροτικό της Κασσαβέτειας 18 και στην Κόρινθο 19 ανήλικοι[59]. Σύμφωνα με την επίσημη καταγραφή των κρατουμένων στις φυλακές της χώρας, άρρενες ανήλικοι κρατούνταν και σε φυλακές ενηλίκων [ένας στην Άμφισσα, 4 στη Λάρισα, 3 στο Μαλανδρίνο, 2 στο Ναύπλιο, ένας στα Χανιά (Κρήτη Ι), 2 στη Χίο, 4 στα Γρεβενά, 3 στην Κέρκυρα, ένας στα Τρίκαλα και ένας στο Γενικό Κατάστημα Κράτησης Κεντρικής Μακεδονίας ΙΙΙ στη Νιγρίτα Σερρών][60].

Όπως για τις ενήλικες δεν υπάρχει ούτε για τις νεαρές κρατούμενες στη χώρα μας ανοικτή έκτιση της ποινής. Μικρής δυναμικότητας καταστήματα κράτησης ενταγμένα στο κοινωνικό, οικονομικό και πολιτιστικό περιβάλλον της τοπικής κοινότητας δε λειτουργούν. Ωστόσο, αποκεντρωμένα καταστήματα κράτησης και με τον μικρότερο δυνατό πληθυσμό είναι το ζητούμενο, προκειμένου να καθίσταται δυνατή η εξατομικευμένη μεταχείριση (σχέδιο έκτισης) και να καλλιεργούνται οι κοινωνικές επαφές ανάμεσα  στις κρατούμενες και τις οικογένειές τους (ιδίως με τους γονείς και τα παιδιά τους) και κατ’ επέκταση να διευκολύνονται οι προϋποθέσεις για την κοινωνική (επαν)ένταξη μετά την αποφυλάκιση. Παρά το ρητά κατοχυρωμένο στη Διεθνή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού δικαίωμα των παιδιών να διατηρούν την επαφή με την οικογένειά τους με επισκέψεις, όχι σπάνια οι οικείοι των (αρρένων και θηλέων) ανήλικων κρατουμένων δεν είναι σε θέση να τους επισκέπτονται στα ειδικά καταστήματα ή τμήματα νέων λόγω του κόστους και του χρόνου που απαιτούνται για την πραγματοποίηση των επισκέψεων[61].

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι στη χώρα μας δε λειτουργεί ειδικό κατάστημα κράτησης νεαρών γυναικών ούτε ίδρυμα αγωγής για κορίτσια ως αναμορφωτικό μέτρο. Λειτουργεί μόνο ένα ίδρυμα αγωγής για αγόρια στον Βόλο[62], στο οποίο μπορούν να κρατούνται και άρρενες ανήλικοι κατηγορούμενοι σε περίπτωση παραβίασης των μη ιδρυματικών αναμορφωτικών μέτρων που τους επιβλήθηκαν ως περιοριστικοί όροι (άρθρο 282 § 2 ΚΠΔ, όπως τροποποιήθηκε με τον ν. 4322/2015). Η τοποθέτηση του ανηλίκου σε ίδρυμα αγωγής έχει ασφαλώς ως ηπιότερο μέτρο σχέση προτεραιότητας έναντι της προσωρινής κράτησης στα ειδικά καταστήματα κράτησης νέων ή διαφορετικά διατυπωμένο, η προσωρινή κράτηση στα ειδικά καταστήματα κράτησης νέων ως επαχθέστερο μέτρο βρίσκεται σε σχέση επικουρικότητας έναντι της τοποθέτησης σε ίδρυμα αγωγής.

Για τις ανήλικες και εν γένει για τις νεαρές (εφηβικής και μετεφηβικής ηλικίας) γυναίκες, δηλαδή τις κρατούμενες που έχουν συμπληρώσει το 15ο όχι όμως και το 21ο έτος της ηλικίας τους, δεν υπάρχει κανένα αυτοτελές ειδικό κατάστημα κράτησης για την έκτιση του ποινικού σωφρονισμού ή περιορισμού σε ειδικό κατάστημα κράτησης νέων και ενδεχομένως της φυλάκισης ή κάθειρξης που  επιβλήθηκε σε βάρος τους κατ’ εφαρμογή των άρθρων 127, 130, 131 και 133 ΠΚ. Λόγω του σχετικά μικρού αριθμού των νεαρών γυναικών κρατουμένων δε φαίνεται να είναι πραγματοποιήσιμη οργανωτικά στην ελληνική σωφρονιστική πράξη η χωριστή κράτησή τους. Εξάλλου, η δημιουργία ενός αυτοτελούς ειδικού καταστήματος κράτησης νεαρών γυναικών θα είχε να αντιμετωπίσει προβλήματα λόγω των μεγάλων αποστάσεων που θα το χώριζαν από τις ιδιαίτερες πατρίδες των κρατουμένων. Ενδιαφέρουσα είναι η πρόταση δημιουργίας ειδικών τμημάτων νεαρών γυναικών στα ειδικά καταστήματα κράτησης νεαρών ανδρών[63].

Οι ανήλικες κρατούνται σε χωριστά τμήματα ανήλικων γυναικών σε καταστήματα κράτησης γυναικών ή σε τμήματα κράτησης γυναικών σε καταστήματα κράτησης ανδρών. Ωστόσο, χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, προκειμένου να συνεκτιμηθούν οι ιδιαίτερες ανάγκες και τα συμφέροντά τους[64], για να μη διακινδυνεύσει η επίτευξη του στόχου της κοινωνικής (επαν)ένταξης[65]. Οι κίνδυνοι για τη σωματική ακεραιότητα και την ψυχική και ηθική ευημερία των ανηλίκων (κίνδυνος «εγκληματογόνου μόλυνσης») δε μπορεί να αποκλειστούν και γι’ αυτό χρειάζεται διακριτικός έλεγχος και διαρκής επαγρύπνηση. Φαίνεται ότι η απουσία του διαχωρισμού ανηλίκων και ενηλίκων αποτελεί στην περίπτωση των γυναικών κρατουμένων ένα μόνιμο πρόβλημα διεθνώς.

Οι Κανόνες του Πεκίνου υπογραμμίζουν ότι οι ανήλικες γυναίκες δράστες που τοποθετούνται σε ίδρυμα χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή ως προς τις προσωπικές ανάγκες και τα προβλήματά τους. Σε καμία περίπτωση δε λαμβάνουν λιγότερη μέριμνα, προστασία, βοήθεια, μεταχείριση και εκπαίδευση από ό,τι οι νεαροί άρρενες δράστες. Η δίκαιη μεταχείρισή τους διασφαλίζεται (κανόνας 26.4). Σύμφωνα με το ερμηνευτικό σχόλιο, ο εν λόγω κανόνας αναφέρεται στο πραγματικό γεγονός ότι οι γυναίκες δράστες επισύρουν συνήθως λιγότερη προσοχή από ό,τι οι άρρενες ομόλογοί τους, ενώ απαιτείται δίκαιη μεταχείριση των ανήλικων γυναικών σε κάθε στάδιο της διαδικασίας της ποινικής δικαιοσύνης και ειδική προσοχή στα ιδιαίτερα προβλήματα και τις ανάγκες τους, ενόσω βρίσκονται υπό κράτηση.

Οι (70) Κανόνες των Ηνωμένων Εθνών για τη «Μεταχείριση των κρατούμενων γυναικών και τα μη στερητικά της ελευθερίας μέτρα για τις γυναίκες δράστες» (United Nations Rules for the Treatment of Women Prisoners and Non-custodial Measures for Women Offenders) ή Κανόνες του Μπάνγκοκ (the Bangkok Rules)[66] ασχολούνται με την ιδρυματική και εξωιδρυματική μεταχείριση των γυναικών. Στις ανήλικες γυναίκες κρατούμενες[67] αφιερώνονται ειδικά οι κανόνες 36-39. Οι σωφρονιστικές αρχές πρέπει να εφαρμόζουν μέτρα για να καλύψουν τις ανάγκες προστασίας των ανήλικων γυναικών (κανόνας 36). Οι ανήλικες πρέπει να έχουν ισότιμη πρόσβαση σε εκπαίδευση και επαγγελματική κατάρτιση που είναι διαθέσιμη για τους κρατούμενους άρρενες ανήλικους δράστες (κανόνας 37). Οι ανήλικες πρέπει επίσης να έχουν πρόσβαση σε προγράμματα και υπηρεσίες ειδικά για την ηλικία και το φύλο τους, όπως συμβουλευτική για σεξουαλική κακοποίηση ή βία. Εκπαιδεύονται για τη φροντίδα της υγείας τους και έχουν τακτική πρόσβαση σε γυναικολόγους παρόμοια με εκείνη που έχουν οι ενήλικες (κανόνας 38). Οι εγκυμονούσες ανήλικες πρέπει να απολαμβάνουν στήριξη και ιατρική φροντίδα ισοδύναμη με εκείνη που παρέχεται στις κρατούμενες ενήλικες. Η υγεία τους πρέπει να παρακολουθείται από εξειδικευμένο γιατρό, λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι αυτές μπορεί να βρίσκονται σε μεγαλύτερο κίνδυνο επιπλοκών υγείας κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης που οφείλονται στην ηλικία τους (κανόνας 39).

Ιδιαιτέρως μειονεκτική είναι η θέση των νεαρών γυναικών κρατουμένων όσον αφορά τις δυνατότητες σχολικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης[68]. Επειδή οι γυναίκες κρατούμενες είναι ολιγάριθμες επισύρουν συνήθως λιγότερη προσοχή από ό,τι οι άνδρες ομόλογοί τους στην καθημερινή σωφρονιστική πραγματικότητα (π.χ. σχετικά με τα προγράμματα επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης καθώς και επιμορφωτικών, πολιτιστικών, αθλητικών και άλλων δραστηριοτήτων). Κοινωνικο-παιδαγωγικά προγράμματα και προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης και εκπαίδευσης εν γένει δε λειτουργούν σε σταθερή και μόνιμη βάση αλλά αποσπασματικά, με την υποστήριξη βέβαια του σωφρονιστικού προσωπικού, δεδομένου ότι βασικά τέτοια προγράμματα λειτουργούν σποραδικά στο πλαίσιο ευρωπαϊκών προγραμμάτων[69].

O κανόνας 26.4 των Ευρωπαϊκών Σωφρονιστικών Κανόνων (Σύσταση CM/Rec. (2006) 2, European Prison Rules) επικαλούμενος την αρχή της μη διάκρισης (κανόνα 13), ορίζει ότι δεν πρέπει να γίνεται διάκριση με βάση το φύλο για το είδος της προσφερόμενης εργασίας. Σύμφωνα με τα συναφή επίσημα σχόλια, ένα πρόβλημα, το οποίο στα περισσότερα κράτη είναι για τις κρατούμενες γυναίκες πιο σοβαρό από ό,τι για τους άνδρες, είναι η πρόσβαση σε εργασία, εκπαίδευση, μετεκπαίδευση και σε δραστηριότητες ελεύθερου χρόνου. Αυτή η πρόσβαση δεν επιτρέπεται, για παράδειγμα, να είναι περιορισμένη, λόγω του γεγονότος ότι οι γυναίκες στεγάζονται σε τμήμα γυναικών ενός καταστήματος κράτησης ανδρών ή ότι οι ανήλικες μένουν σε τμήμα νεαρών γυναικών του καταστήματος κράτησης ενήλικων γυναικών. Οι γυναίκες θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να απασχοληθούν ευρύτερα και να μην περιορίζονται στις λεγόμενες παραδοσιακές γυναικείες δουλειές (π.χ. καθαριότητα, κουζίνα, κοπτική, ραπτική, εργόχειρο). Ψυχαγωγικές όπως και αθλητικές δραστηριότητες είναι εξίσου σημαντικές για τις γυναίκες όπως και για τους άνδρες. Κατά την άποψη της Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων, το γεγονός ότι δεν προσφέρεται η ισότιμη προς τους άνδρες πρόσβαση των γυναικών σε καθεστώς χρήσιμων δραστηριοτήτων θα μπορούσε, ανάλογα με τις περιστάσεις, να αξιολογηθεί ως ταπεινωτική μεταχείριση [Απόσπασμα από τη 10η ετήσια έκθεση, CPT/Inf (2000) 13, παρ. 25].

  1. Μητέρες κρατούμενες με (ανήλικα) παιδιά

Σύμφωνα με το άρθρο 556 περ. α΄ του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, η εκτέλεση της στερητικής της ελευθερίας ποινής μπορεί να αναβληθεί αν η γυναίκα που καταδικάστηκε διανύει τους δύο τελευταίους μήνες της εγκυμοσύνης της ή γέννησε πρόσφατα, ωσότου περάσουν 3 το πολύ μήνες από τον τοκετό. Γυναίκες σε εγκυμοσύνη θα πρέπει, ωστόσο, να φυλακίζονται μόνο σε ακραίες εξαιρετικές περιπτώσεις. Η Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης στη Σύσταση 1469/2000 για τις μητέρες και τα μωρά στις φυλακές (Mothers and babies in prisons) συνιστά στην Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης να προσκαλέσει τα κράτη μέλη, προκειμένου να αναγνωρίσουν τη χρήση της κράτησης των γυναικών σε εγκυμοσύνη και των μητέρων μικρών παιδιών ως το έσχατο μέσο για εκείνες τις γυναίκες που καταδικάστηκαν για πολύ σοβαρά εγκλήματα και αποτελούν ένα κίνδυνο για την κοινωνία (περ. iii).

Οι διατάξεις του Σωφρονιστικού Κώδικα ισχύουν για άνδρες και γυναίκες. Κανένα κεφάλαιο του Σωφρονιστικού Κώδικα δεν αφιερώνεται αποκλειστικά στις γυναίκες[70] παρά τις ομολογουμένως ειδικές ανάγκες τους όσον αφορά ιδίως τη ρύθμιση θεμάτων εγκυμοσύνης και μητρότητας[71] αλλά και υγείας και υγιεινής[72]. Ελάχιστες ειδικές διατάξεις αναφέρονται κυρίως σε θέματα εγκυμοσύνης και μητρότητας. Σύμφωνα με το άρθρο 32 § 3 ΣΚ, ο ιατρός του καταστήματος καθορίζει, με γραπτή γνωμάτευση, ειδική δίαιτα ή συμπληρωματική τροφή σε άτομα ή κατηγορίες κρατουμένων που έχουν ανάγκη, όπως οι ασθενείς, οι γυναίκες σε εγκυμοσύνη και οι υπερήλικες. Επιπλέον, σε περιπτώσεις μεταγωγής υπερηλίκων, γυναικών σε εγκυμοσύνη, ασθενών και εφήβων το μέτρο αυτό, δηλαδή η χρήση χειροπεδών, κατά το δυνατόν, αποφεύγεται (βλ. άρθρο 77 § 1 ΣΚ) [73].

Οι γυναίκες διαβιούν σε καταστήματα κράτησης γυναικών ή σε ιδιαίτερα τμήματα άλλων καταστημάτων. Στην περίπτωση αυτή απαγορεύεται η επικοινωνία τους με κρατουμένους άλλων κατηγοριών (άρθρο 13 § 1 ΣΚ). Στα καταστήματα ή στα ιδιαίτερα τμήματα κράτησης γυναικών οι κανόνες διαβίωσης και τα προγράμματα που εφαρμόζονται σε αυτά προσαρμόζονται στις ανάγκες του φύλου τους (άρθρο 13 § § 2). Δεδομένου ότι ο αποχωρισμός των παιδιών, ιδίως των νηπίων από την κρατούμενη μητέρα τους είναι ιδιαίτερα τραυματικός[74], ο Σωφρονιστικός Κώδικας προβλέπει την κατάλληλη διαμόρφωση ενός ειδικού χώρου του καταστήματος κράτησης ή του τμήματος στο οποίο μένουν οι μητέρες μαζί τα παιδιά τους μέχρι τριών ετών[75]. Στη μητέρα και το παιδί επιτρέπεται να μένουν μαζί για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα. Στο Κατάστημα Κράτησης Γυναικών Ελαιώνα Θηβών λειτουργεί τμήμα μητέρων ανηλίκων[76].

Σύμφωνα με το άρθρο 105 § 7 Ποινικού Κώδικα, κάθε ημέρα παραμονής σε σωφρονιστικό κατάστημα κρατουμένων υπολογίζεται ευεργετικά έως δύο ημέρες εκτιόμενης ποινής για τις κρατούμενες μητέρες για όσο διάστημα έχουν μαζί τους τα ανήλικα τέκνα τους (προσθήκη με το άρθρο 4 §  2 του ν. 3904/2010).

Για τα παιδιά άνω των τριών ετών προβλέπεται η εισαγωγή τους σε ιδρύματα παιδικής μέριμνας που λειτουργούν υπό την εποπτεία των Υπουργείων Υγείας και Πρόνοιας και Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, εφόσον στερούνται του κατάλληλου συγγενικού περιβάλλοντος, κατά την κρίση του αρμόδιου δικαστικού λειτουργού και έπειτα από ακρόαση των γονέων (άρθρο 13 § 3 ΣΚ).

Σύμφωνα με το άρθρο 21 § 3 εδ. 4 ΣΚ, οι μητέρες που έχουν μαζί τα βρέφη τους κρατούνται πάντοτε σε ατομικά κελιά, χωρητικότητας τουλάχιστον 40 κυβικών μέτρων[77], κατάλληλα διαρρυθμισμένα. Όταν μητέρα και παιδί είναι μαζί στη φυλακή, θα πρέπει οι συνθήκες κράτησης να είναι διαμορφωμένες έτσι ώστε να έχουν στη διάθεσή τους μια συγκρίσιμη με παιδικό σταθμό εγκατάσταση και την υποστήριξη από προσωπικό, το οποίο είναι εξειδικευμένο στη μεταγεννητική φροντίδα παιδιών [Απόσπασμα από την 3η Ετήσια Έκθεση της Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων [CPT/Inf (92) 3], παρ. 66].

Η Σύσταση της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης Nο. R (98) 7 για τις ηθικές και οργανωτικές όψεις της μέριμνας υγείας στις φυλακές (The ethical and organizational aspects of health care in prison)[78], τάσσεται υπέρ της διαμονής των πολύ νεαρών παιδιών μαζί με τις κρατούμενες μητέρες τους, προκειμένου να μπορούν οι μητέρες να τα προσέχουν και να τα φροντίζουν, όπως απαιτείται, για να παραμείνει η κατάσταση της υγείας τους καλή και να διατηρηθούν οι συναισθηματικοί και ψυχολογικοί δεσμοί τους (παρ. 69). Για τις μητέρες που συνοδεύονται από τα παιδιά τους θα πρέπει να υπάρχουν ειδικές εγκαταστάσεις (βρεφικοί και παιδικοί σταθμοί) (παρ. 70).

Σε υπερήλικες, γυναίκες, ασθενείς και εφήβους η βαρύτερη πειθαρχική ποινή του περιορισμού σε ειδικό κελί κράτησης επιβάλλεται, μόνον εφόσον συντρέχουν ειδικές περιστάσεις και ύστερα από ειδικά αιτιολογημένη απόφαση του αρμόδιου οργάνου, δηλαδή του Πειθαρχικού Συμβουλίου (βλ. άρθρο 69 § 5 ΣΚ)[79]. Μέριμνα λαμβάνεται συνεπώς για την προστασία ορισμένων ευπαθών ομάδων κρατουμένων από κινδύνους που μπορεί να συνεπάγεται η ποινή του περιορισμού σε ειδικό κελί.   Ας σημειωθεί πάντως ότι, σύμφωνα με το άρθρο 71 § 5 ΣΚ, η απόφαση του πειθαρχικού συμβουλίου είναι πάντοτε ειδικά αιτιολογημένη, ανεξαρτήτως δηλαδή αν πρόκειται για υπερήλικες, γυναίκες, ασθενείς και ανηλίκους.

Θα πρέπει να επισημανθεί ότι, σύμφωνα με τους Κανόνες των Ηνωμένων Εθνών για τη «Μεταχείριση των κρατούμενων γυναικών και τα μη στερητικά της ελευθερίας μέτρα για τις γυναίκες δράστες» ή Κανόνες του Μπανγκόκ, η ποινή του κλειστού περιορισμού ή η πειθαρχική απομόνωση απαγορεύεται να εφαρμόζεται σε εγκυμονούσες, σε γυναίκες με βρέφη και σε μητέρες που θηλάζουν στη φυλακή (κανόνας 22). Αντίστοιχη διάταξη απουσιάζει από το ελληνικό σωφρονιστικό δίκαιο. Επιπλέον, οι Κανόνες του Μπανγκόκ ορίζουν ότι οι πειθαρχικές κυρώσεις για τις κρατούμενες γυναίκες δεν επιτρέπεται να περιλαμβάνουν την απαγόρευση επαφής με τις οικογένειες τους, ιδίως με τα παιδιά τους (κανόνας 23), ρύθμιση που υπάρχει στο ελληνικό σωφρονιστικό δίκαιο (βλ. άρθρο 69 ΣΚ για τις πειθαρχικές ποινές).

Οι Ευρωπαϊκοί Κανόνες για τους ανήλικους δράστες που υπόκεινται σε κυρώσεις ή μέτρα [Σύσταση (2008) 11 της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης, European Rules for juvenile offenders subject to sanctions or measures] εφιστούν την ιδιαίτερη προσοχή στις ανάγκες των κοριτσιών σε εγκυμοσύνη και μητέρων με βρέφη (κανόνας 73 περ. β΄).

Η Σύσταση της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης R 1340(97) για τις κοινωνικές και οικογενειακές συνέπειες της κράτησης (Social and family effects of detention), θεωρεί κρίσιμο οι κρατούμενες μητέρες, εφόσον είναι εφικτό, να τοποθετούνται σε καταστήματα κράτησης που βρίσκονται κοντά στις οικογένειές τους, προκειμένου να μπορέσουν να διατηρούν τους οικογενειακούς δεσμούς και να ασκούν τις γονικές ευθύνες. Δεδομένου ότι η στέρηση της ελευθερίας συνδέεται με μια δέσμη κοινωνικών προβλημάτων, ιδίως με κατάρρευση της οικογενειακής ζωής και του εργασιακού βίου (απώλεια θέσης εργασίας και κοινωνικής ασφάλισης), στην πράξη δεν υποφέρει μόνο ο δράστης αλλά και η οικογένειά του (παρ. 2). Εξάλλου, η ποινή δεν περιορίζεται στον χρόνο έκτισης, αλλά επεκτείνεται και για το χρονικό διάστημα μετά την αποφυλάκιση, π.χ. κατά την εξεύρεση απασχόλησης (παρ. 3 και 4).

Στο Ψήφισμα σχετικά με τις συνθήκες κράτησης στις φυλακές της Ευρωπαϊκής Ένωσης: διευθετήσεις και εναλλακτικές ποινές (1999)[80], το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υπογραμμίζει τη σημασία της ειδικής προστασίας σε κρατούμενες μητέρες και τα παιδιά τους, επισημαίνοντας τις ιδιαίτερες ανάγκες των φυλακισμένων γυναικών, ιδίως όσον αφορά την εγκυμοσύνη, τον τοκετό και τα πρώτα έτη ζωής του παιδιού, και τάσσεται υπέρ της τοποθέτησης των μητέρων με τα παιδιά τους σε ειδικευμένες μονάδες κτισμένες έξω από τα «τείχη» του σωφρονιστικού ιδρύματος (παρ. 16). Στο Ψήφισμα σχετικά με τις κακές συνθήκες που επικρατούν στις φυλακές των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (1996)[81], το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζητεί από τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών να καταβάλουν κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε να αποφεύγεται ταπεινωτική και εξευτελιστική μεταχείριση των κρατουμένων γυναικών, ειδικότερα δε των εγκύων, καθώς και να δώσουν ιδιαίτερη προσοχή στη γυναικολογική υγεία των κρατουμένων γυναικών (παρ. 8).

Οι γυναίκες είναι συγκριτικά με τους άνδρες πιο απομακρυσμένες από τον τόπο κατοικίας τους και τις οικογένειές τους[82], πράγμα που δυσκολεύει τις επαφές με τους δικούς τους ανθρώπους (υποδοχή επισκεπτών, άδειες). Γι’ αυτό θα μπορούσε να υποστηριχθεί η δημιουργία ιδιαίτερων τμημάτων κράτησης γυναικών σε αποκεντρωμένα καταστήματα κράτησης ανδρών. Το πρόβλημα της κράτησης μακριά από την ιδιαίτερη πατρίδα των γυναικών θα μπορούσε να αντισταθμιστεί με περισσότερες δυνατότητες επισκέψεων και με τακτικές άδειες εξόδου των κρατούμενων γυναικών, ιδίως για μητέρες που έχουν αφήσει πίσω τους τα ανήλικα παιδιά τους[83]. Το κράτος έχει την υποχρέωση όχι μόνο για το συμφέρον της μητέρας αλλά κυρίως για το συμφέρον των παιδιών, να επιτρέψει σε μητέρες και παιδιά να έχουν επαφές όσο το δυνατόν πιο συχνές και μεγαλύτερης διάρκειας[84]. Κατά τις επισκέψεις-συναντήσεις αυτές θα πρέπει να επιτρέπεται απεριόριστη σωματική εγγύτητα. Διαχωριστικά μέσα (πλέγματα) ή άλλα εμπόδια θα πρέπει να αποφεύγονται.

Στο πλαίσιο της διεθνούς συγκριτικής εμπειρικής έρευνας του σωφρονιστικού συστήματος γυναικών (2004) διαπιστώθηκε ότι το 82% των κρατούμενων γυναικών που συμμετείχαν στην έρευνα ήταν μητέρες. Κατά τον χρόνο κράτησης της μητέρας, τη φροντίδα των ανήλικων παιδιών εκτός του σωφρονιστικού συστήματος είχε ως προς το 37,5% ο πατέρας, το 37,5% ο παππούς και η γιαγιά, το 10% άλλα μέλη της οικογένειας, το 5% ανάδοχη οικογένεια ή ίδρυμα για παιδιά και το 10% κάποιος άλλος θεσμός. Όσον αφορά τις επαφές των κρατούμενων μητέρων με τα παιδιά τους εκτός της φυλακής, το 66% είχαν επαφές με τα παιδιά τους, το 24% είχαν επαφές με κάποια αλλά όχι με όλα τα παιδιά τους, ενώ «μόνο» το 10% δεν είχαν επαφές με τα παιδιά τους. Όταν ερωτήθηκαν οι κρατούμενες πότε σταμάτησαν οι επαφές με τα παιδιά τους, το 92% απάντησε από τη στιγμή της κράτησης[85]. Η διεθνής εμπειρική έρευνα κατέδειξε τεράστια ελλείμματα όσον αφορά στο άνοιγμα του σωφρονιστικού συστήματος. Με εξαίρεση τη Σλοβενία (36%), σχεδόν τα 2/3 των γυναικών στη Δανία, Γερμανία, Κροατία και Ισπανία, το 85% στην Πολωνία και πάνω από το 90% σε Ελλάδα (92,3%), Λιθουανία (98,5%) και Ρωσία (98,5%) δεν είχαν καμία δυνατότητα να εγκαταλείψουν προσωρινά το κατάστημα κράτησης με τακτική άδεια εξόδου[86].

  1. Προβληματικές καταστάσεις του σωφρονιστικού συστήματος γυναικών και προτάσεις βελτίωσης

Είναι γνωστό ότι οι γυναίκες σε σύγκριση με τους άνδρες έχουν μικρή συμμετοχή στην εμφανή εγκληματικότητα, τόσο δηλαδή ανάμεσα στους φερόμενους ως δράστες (δήλη εγκληματικότητα) όσο και ανάμεσα στους τελεσίδικα καταδικασθέντες (ένδικη εγκληματικότητα). Η συμμετοχή των γυναικών στην αφανή εγκληματικότητα είναι επίσης ουσιωδώς μικρότερη εκείνης των ανδρών, ωστόσο, η διαφορά των δύο φύλων σε σχέση με την «πραγματική» εγκληματικότητα συρρικνώνεται. Όσον αφορά στο πεδίο της στέρησης της ελευθερίας (προσωρινής κράτησης και έκτισης των στερητικών της ελευθερίας ποινών), η οποία αποτελεί σήμερα την πιο σοβαρή επέμβαση της κρατικής εξουσίας στη ζωή των πολιτών, η συμμετοχή των γυναικών ανάμεσα στους υποδίκους και καταδίκους είναι ουσιωδώς μικρότερη της συμμετοχής των αρρένων ομολόγων τους.

Οι γυναίκες αποτελούν μια μικρή μειονότητα στα σωφρονιστικά καταστήματα. Στις ειδικές ανάγκες (σωματικές, επαγγελματικές, κοινωνικές και ψυχολογικές) αυτής της μειονότητας τα περισσότερα κράτη δίνουν πολύ λίγη προσοχή. Γι’ αυτό χρειάζονται συντονισμένες ενέργειες από τις επίσημες αρχές, κυρίως όσον αφορά τις συνθήκες διαβίωσης, τη διάθεση ειδικά καταρτισμένου επιστημονικού προσωπικού και κατάλληλων δυνατοτήτων απασχόλησης, προκειμένου να βελτιωθεί η κατάσταση των κρατούμενων γυναικών. Παράλληλα πρέπει να τύχει ιδιαίτερης προσοχής η κατάσταση των μητέρων με παιδιά.

Οι γυναίκες συνιστούν συνήθως μια «ακίνδυνη» ομάδα κρατουμένων. Στο πλαίσιο της διεθνούς συγκριτικής έρευνας του σωφρονιστικού συστήματος γυναικών (2004), διαπιστώθηκε ότι οι γυναίκες κρατούμενες κατά κανόνα δεν αποτελούν «κίνδυνο» για τους άλλους ούτε λόγω της φύσης των εγκλημάτων (σπανιότατα τελούν εγκλήματα βίας) ούτε λόγω του ποινικού τους παρελθόντος (μόνο το 21% είχε προηγούμενη εμπειρία κράτησης). Δομικές βελτιώσεις του σωφρονιστικού συστήματος γυναικών θα μπορούσαν να επιτευχθούν μέσω της δημιουργίας αγροτικών φυλακών, εφόσον όμως διαπιστωθεί εμπειρικά η ύπαρξη σχετικών αναγκών.

Οι κρατούμενες χαρακτηρίζονται από μια δέσμη υπαρξιακών προβλημάτων, όπως είναι εξάρτηση από ναρκωτικά ή/και οινοπνευματώδη ποτά, άλλα προβλήματα υγείας, έλλειψη (οικογενειακών) δεσμών ή κλονισμένες οικογενειακές σχέσεις, ανεργία και φτώχεια. Στους χώρους κράτησης αντιμετωπίζουν προβλήματα με την ιατρική και φαρμακευτική περίθαλψη, με την έλλειψη εξειδικευμένου και κατάλληλου προσωπικού για τη φροντίδα και τη δημιουργική απασχόληση των μικρών παιδιών που μένουν στη φυλακή μαζί με τις μητέρες τους,  και με την περιορισμένη επικοινωνία με το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον. Ανάμεσα στις προτεραιότητες του Υπουργείου Δικαιοσύνης είναι η παροχή δυνατότητας εκπαίδευσης στους κρατουμένους, η αναβάθμιση της υγειονομικής περίθαλψης, η δημιουργία δομών απεξάρτησης, ενίσχυση των κοινοτικών κυρώσεων (π.χ. κοινωφελούς εργασίας), αλλά και η θέσπιση νομοθετικού πλαισίου και η δημιουργία δομών που θα έχουν ως αντικείμενο την επανένταξη στην κοινωνία όσων αποφυλακίζονται[87].

Το έργο του τιμώμενου καθηγητή στο πεδίο της ποινικής καταστολής διαπνέεται από πνεύμα εξορθολογισμού και εξανθρωπισμού του δικαίου των ποινικών κυρώσεων υπό το πρίσμα της προστασίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ο τιμώμενος καθηγητής, ένας από τους πρωτοπόρους της Σωφρονιστικής Επιστήμης, εμπλούτισε τη συζήτηση και τον προβληματισμό μας με την υιοθέτηση εποικοδομητικών προσεγγίσεων που βοηθούν αποτελεσματικά την κοινωνική επανένταξη του δράστη[88].

* Αν. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας-Σωφρονιστικής Νομική Σχολή Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

  1. Για μια συνοπτική εικόνα της οργάνωσης των φυλακών του κράτους, βλ. Κουράκη, Ν.Ε. (2005). Η ποινική καταστολή μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος. Έκδ. 5η, 291 επ. Για μια χαρτογράφηση των καταστημάτων κράτησης, βλ. Σπινέλλη, Κ.Δ. (2003). Καταστήματα κράτησης στην Ελλάδα του 2002. Σε: Α. Μαγγανά (Επιμ.), Δικαιώματα του Ανθρώπου. Έγκλημα – Αντεγκληματική Πολιτική. Τιμητικός Τόμος για την Αλίκη Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου. Τ. Β΄, 1243 επ., 1246 επ. Για την υποδομή των κατ’ ιδίαν καταστημάτων κράτησης, βλ. Δημόπουλου, Χ. (1998). Η κρίση του θεσμού της φυλακής και οι μη φυλακτικές κυρώσεις, 81 επ.
  2. Γενικά Καταστήματα Κράτησης τύπου Α’ (αποκαλούμενα και δικαστικές φυλακές) είναι της Θεσσαλονίκης, των Ιωαννίνων, της Κομοτηνής, της Κορίνθου, του Κορυδαλλού, του Κορυδαλλού Γυναικών, της Κω, της Λάρισας, του Ναυπλίου, της Νεάπολης Λασιθίου, της Άμφισσας, της Κρήτης Ι (Χανίων) και της Χίου.
  3. Γενικά Καταστήματα Κράτησης τύπου Β΄ (αποκαλούμενα και κλειστές φυλακές) είναι της Αλικαρνασσού Ηρακλείου, της Τρίπολης, των Γρεβενών, της Κέρκυρας, της Πάτρας, των Τρικάλων, της Χαλκίδας, του Μαλανδρίνου, της Κεντρικής Μακεδονίας ΙΙΙ (Νιγρίτα Σερρών) και των Γυναικών στον Ελαιώνα Θηβών. Το Κατάστημα του Δομοκού ως Κατάστημα Κράτησης τύπου Γ ́ καταργήθηκε με το άρθρο 1 § 1 του ν. 4322/2015 και λειτουργεί ως Γενικό Κατάστημα Κράτησης Τύπου Β΄. Βλ. άρθρα 11 §§ 3, 4 και 19 § 2 του Σωφρονιστικού Κώδικα, όπως τροποποιήθηκαν με το άρθρο 1 § 2 του ν. 4322/2015 «Μεταρρυθμίσεις ποινικών διατάξεων, κατάργηση των καταστημάτων κράτησης Γ΄ τύπου και άλλες διατάξεις» (ΦΕΚ Α΄ 42/27.4.2015), καθώς και τον κοινό Εσωτερικό Κανονισμό Λειτουργίας Γενικών Καταστημάτων Κράτησης τύπου Α΄ και Β΄.
  4. Σύμφωνα με το άρθρο 2 του π.δ. 101/2014 «Οργανισμός Υπουργείου Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων» (ΦΕΚ Α’ 168/28.8.2014), αγροτικές φυλακές είναι της Αγιάς Χανίων, της Κασσάνδρας και της Τίρυνθας. Στις εν λόγω φυλακές με δυναμικότητα 646 θέσεων κράτησης διαβιούσαν την 1.5.2015, 630 κρατούμενοι (δείκτης πληρότητας= 97,5). Θα πρέπει να σημειωθεί ότι στο αγροτικό κατάστημα κράτησης της Κασσαβέτειας, την 1.5.2015 κρατούνταν συνολικά 188 άτομα, από τα οποία ανήλικοι κρατούμενοι ήταν «μόνο» 18 άτομα (9,6% του συνόλου των εδώ κρατουμένων). Δεδομένου ότι μέσα στις αγροτικές φυλακές λειτουργούν και κλειστά καταστήματα, δεν γνωρίζουμε ακριβώς τον αριθμό των κρατουμένων που ασχολείται με τη γεωργία, κτηνοτροφία, αλιεία κ.ά.
  5. Ειδικά καταστήματα κράτησης νέων είναι του Αυλώνα, του Βόλου (για αλλοδαπούς), το αγροτικό της Κασσαβέτειας και της Κορίνθου (για ανηλίκους).
  6. Η Κεντρική Αποθήκη Υλικού Φυλακών στον Κορυδαλλό λειτουργεί ως οιονεί ανοικτό κατάστημα.
  7. Σύμφωνα με την ΥΑ 47376 (ΦΕΚ Β΄ 1191 της 18.6.2009), έχει οριστεί το Κατάστημα Κράτησης Γυναικών Ελαιώνα Θηβών ως (το πρώτο) κατάστημα στο οποίο λειτουργεί Τμήμα Ημιελεύθερης Διαβίωσης σε χώρο που έχει οριστεί από το Συμβούλιο Φυλακής του Καταστήματος. Δεν κατέστη δυνατό να διευκρινιστεί αν το εν λόγω Τμήμα αφορά τις μητέρες κρατούμενες μαζί με τα παιδιά τους όπως και αν ο εν λόγω θεσμός είναι μόνο «στα χαρτιά». Για τον θεσμό της ημιελευθερίας, βλ. Κελεμένη, Γ.Π. (2000). Κράτηση υπό καθεστώς ημιελευθερίας. Η πορεία ενός πρωτοποριακού θεσμού στη σωφρονιστική πρακτική. Σε: Ν.Ε. Κουράκη (Επιμ.), Αντεγκληματική πολιτική ΙΙ, 341 επ.
  8. Ο συνολικός πληθυσμός της χώρας αριθμεί, σύμφωνα με την απογραφή του πληθυσμού το έτος 2011, 10.815.197 άτομα. Ο υπολογιζόμενος πληθυσμός της Ελλάδος κατά φύλο που έχει ανακοινωθεί τελευταία από την Ελληνική Στατιστική Αρχή είναι της 1.1.2014: Θήλεις = 5.613.568, άρρενες = 5.313.239, σύνολο = 10.926.807. Με βάση τον υπολογιζόμενο πληθυσμό της Ελλάδος την 1.1.2014, ο δείκτης κρατουμένων ανέρχεται τη συγκεκριμένη ημερομηνία σε 105 κρατουμένους ανά 100.000 του επίσημα υπολογιζόμενου πληθυσμού της χώρας.
  9. Βλ. ενδεικτικά Πιτσελά, Α. (2013). Η ποινική αντιμετώπιση της εγκληματικότητας των ανηλίκων, 413 επ. Της ιδίας (2006). Η κοινωνική αρωγή στο πεδίο της ποινικής δικαιοσύνης, Έκδ. 2η, 39. Σπινέλλη 2003, Καταστήματα κράτησης στην Ελλάδα του 2002, όπ. παρ., 1260. Χάιδου, Α. (2002). Το σωφρονιστικό σύστημα. Ζητήματα θεωρίας και πρακτικής, 73.
  10. Βλ. Σύσταση της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης Rec(2006)13 on the use of remand in custody, the conditions in which it takes place and the provision of safeguards against abuse.
  11. Βλ. Σύσταση της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης Rec (2003)22 για την απόλυση υπό όρο [Conditional release (parole)].
  12. Σύμφωνα με το World Prison Brief, ο δείκτης πληρότητας τον Νοέμβριο του 2014 ήταν 121,2. Βλ. http://www.prisonstudies.org/country/greece.
  13. Για το πρόβλημα του υπερσυνωστισμού των κρατουμένων στους διαθέσιμους χώρους κράτησης, βλ. Δημόπουλου 1998, Η κρίση του θεσμού της φυλακής και οι μη φυλακτικές κυρώσεις, όπ. παρ., 131 επ., 150 επ. Για τη διεθνή και εγχώρια εικόνα του υπερπληθυσμού των κρατουμένων ως ένα μόνιμο πρόβλημα του σωφρονιστικού συστήματος, βλ. Του ιδίου (2009). Σωφρονιστικό δίκαιο, 447 επ., 462 επ.
  14. Η επέκταση των υφιστάμενων εγκαταστάσεων κράτησης πρέπει να είναι μάλλον ένα «εξαιρετικό μέτρο», επειδή δεν προσφέρει μια μόνιμη λύση του προβλήματος του υπερκορεσμού των φυλακών, σύμφωνα με τη Σύσταση της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης No. R (1999) 22 για τον υπερκορεσμό των φυλακών και την αύξηση του πληθυσμού των φυλακών (Prison Overcorowding and Prison Population Inflation), παρ. 2, στη συλλογή του Σ. Αλεξιάδη (2006). Κείμενα αντεγκληματικής πολιτικής. Α΄. Ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική, Έκδ. 5η, 363 επ. (365). Η Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας (: Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων, Committee for the Prevention of Torture, CPT) του Συμβουλίου της Ευρώπης, επίσης, δεν είναι καθόλου πεπεισμένη ότι η δημιουργία επιπρόσθετων θέσεων κράτησης μπορεί από μόνη της να προσφέρει μια μόνιμη λύση. Όπως σημειώνει, οι ευρωπαϊκές χώρες, οι οποίες έχουν ξεκινήσει ευρείας εμβέλειας προγράμματα για την ανέγερση φυλακών, το μόνο που διαπίστωσαν είναι ότι «ο αριθμός των κρατουμένων ανέρχεται παράλληλα με τις αυξημένες δυνατότητες στέγασης των φυλακών»: Απόσπασμα από την 7η ετήσια έκθεση της Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων, CPT/Inf (97) 10, παρ. 14. Για τις εν γένει επιπτώσεις του υπερκορεσμού των φυλακών και προτάσεις αντιμετώπισής του, βλ. 2η Ετήσια Έκθεση της Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων [CPT/Inf (92) 3, παρ. 46] καθώς και 7η Ετήσια Έκθεση [CPT/Inf (97) 10, παρ. 12-15].
  15. Πρόκειται για μια αύξηση 5.986 θέσεων ή αύξηση της τάξης του 153%.
  16. Για τους παράγοντες γένεσης του υπερσυνωστισμού στα ελληνικά καταστήματα κράτησης και στρατηγικές αντιμετώπισής του, βλ. αντί για άλλους Παρασκευόπουλου, Ν. (2005), σε: Λ. Μαργαρίτη, Ν. Παρασκευόπουλου. Ποινολογία, 552 επ. Αλεξιάδη, Σ. (2001), Σωφρονιστική, 161 επ. Καρύδη, Β.Χ. (2000). Το αδιαχώρητο στις ελληνικές φυλακές. Ένα κεντρικό πρόβλημα ή μια «λειτουργική δυσλειτουργία». Σε: Ν.Ε. Κουράκη (Επιμ.), Αντεγκληματική Πολιτική ΙΙ, 123 επ., 129 επ. (130 ). Δημόπουλου 1998, Η κρίση του θεσμού της φυλακής και οι μη φυλακτικές κυρώσεις, 194 επ. Spinellis, C.D. (1998). Attacking Prison Overcrowding in Greece: A Task of Sisyphus? Σε: H.-J. Albrecht, κ.ά. (Επιμ.), Internationale Perspektiven in Kriminologie und Strafrecht. Festschrift für Günther Kaiser, 1273 επ. Κακκαλή, Π.Ν. (1997). Ελληνική σωφρονιστική νομοθεσία και πράξη από την άποψη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Σε: Α. Τσήτσουρα (Επιμ.), Αντεγκληματική πολιτική και δικαιώματα του ανθρώπου, 111 επ. (118). Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου, Α. (1996). Με την ευκαιρία των πρόσφατων δραματικών γεγονότων του Κορυδαλλού. Σε: Κ.Δ. Σπινέλλη, Α. Τσήτσουρα (Επιμ.), Κρατούμενοι και δικαιώματα του ανθρώπου, 103 επ., 107 επ. Της ιδίας (1993-1995). Πρώτες βοήθειες σε μια οξεία κρίση μιας χρόνιας ασθένειας. Ελληνική Επιθεώρηση Εγκληματολογίας, 46 επ., 51 επ. Κουλούρη, Ν.Κ. (1996). Θεωρητικές και μεθοδολογικές προβολές για τις μεταβολές του πληθυσμού των φυλακών. Σε: Τομέα Ποινικών Επιστημών Τμήματος Νομικής Πανεπιστημίου Αθηνών. Μνήμη ΙΙ Ι. Δασκαλόπουλου, Κ. Σταμάτη, Χρ. Μπάκα. Επιμ. Ν.Ε. Κουράκη. Τ. Γ΄, 837 επ., 844 επ. Σπινέλλη, Κ.Δ. (1996). Το πρόβλημα της υπέρ- και απο- φόρτωσης των ελληνικών φυλακών. Σε: Κ.Δ. Σπινέλλη, Α. Τσήτσουρα (Επιμ.), Κρατούμενοι και δικαιώματα του ανθρώπου, 65 επ., 71, 74 επ. Κουράκη, Ν.Ε. (1994). Προτάσεις για τον εξανθρωπισμό και εξορθολογισμό του σωφρονιστικού μας συστήματος. Σε: Ν.Ε. Κουράκη (Επιμ.), Αντεγκληματική πολιτική, 407 επ. Νικολόπουλου, Γ.Π. (1993-1995). Φυλακή και τοπική κοινωνία. Ελληνική Επιθεώρηση Εγκληματολογίας, τ. 11-16, 307 επ., 311 επ.
  17. Βλ. ορισμό του όρου «παραμένοντες» στο άρθρο 2 § 3 εδ. β΄ του Εσωτερικού Κανονισμού Λειτουργίας Γενικών Καταστημάτων Κράτησης τύπου Α΄ και Β΄ και του ταυτάριθμου άρθρου του Εσωτερικού Κανονισμού Λειτουργίας Ειδικών Καταστημάτων Κράτησης Νέων.
  18. Πρβλ. Πιτσελά, Α. (2009). Στέρηση της ελευθερίας και αυτοκαταστροφική συμπεριφορά εντός των σωφρονιστικών καταστημάτων. Σε: Ψυχιατρική & Δίκαιο. Επιμ. Μ. Μαλλιώρη, κ.ά. Τόμος ΙV: Αυτοκαταστροφικότητα. Μια διεπιστημονική προσέγγιση, 143 επ. (149). Κοσμάτου, Κ. (2008). Οι πρόσφατες εξεγέρσεις στις ελληνικές φυλακές. Τα αιτήματα των κρατουμένων και η απάντησή τους από το Υπουργείο Δικαιοσύνης. Παρατηρήσεις στις διατάξεις του Γ΄ Κεφαλαίου του Ν 3727/2008 σχετικά με τα «Μέτρα για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης στα καταστήματα κράτησης», Ποινική Δικαιοσύνη 11, τ. 12, 1509 επ., 1516 επ.
  19. Βλ. Lambropoulou, E. (2005). Crime, Criminal Justice and Criminology in Greece. European Journal of Criminology 2, σ. 211 επ. (224). Akritidou, M., Antonopoulou, M., Pitsela, A. (2007). Greece. Σε: A.M. van Kalmthout, F.B.A.M. Hofstee-van der Meulen, F. Dünkel (Επιμ.), Foreigners in European Prisons, Vol. 1, 391 επ., 399 επ. Βλ. επίσης Πιτσελά, Α. (2010). Αλλοδαποί και Έγκλημα στην Ελλάδα. Σε: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. ΝΟΜΟΣ. Επιστημονική Επετηρίδα του Τμήματος Νομικής της Σχολής Νομικών και Οικονομικών Επιστημών. Αφιέρωμα στην Καθηγήτρια Καλλιόπη Κ. Κούφα, 277 επ., 289 επ. Κουράκη, Ν.Ε. (2003). Αλλοδαποί, μεταναστευτική πολιτική και εγκληματικότητα. ΠοινΧρον 53, 577 επ. Κρανιδιώτη, Μ. (2003). Η εγκληματικότητα των αλλοδαπών στην Ελλάδα. Θεωρία, έρευνα και θέσεις για την αντεγκληματική πολιτική. Σε: Ν.Ε. Κουράκη, Ν.Κ. Κουλούρη (Επιμ., 2003), Αντεγκληματική Πολιτική ΙV, 147 επ.
  20. Βλ. ενδεικτικά SagelGrande, I. (2015). Ausländer in Gefängnissen: Kommunikationsbeschränkungen und ihre Folgen. Forum Strafvollzug, 179 επ. (180).
  21. Βλ. Albrecht, H.-J. (2002). Εξελίξεις στο σύγχρονο σωφρονισμό: Φυλακή και εγκλεισμός στις σύγχρονες κοινωνίες (Μτφρ. Τ. Σεράση). Στο βιβλίο της Α. Χάιδου. Το σωφρονιστικό σύστημα. Ζητήματα θεωρίας και πρακτικής, 191 επ. (223, 231).
  22. Στους ανηλίκους στερημένους της ελευθερίας τους η Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων αφιερώνει μια ειδική ενότητα του «Corpus Πρότυπων Κανόνων» [CPT/Inf/ (99) 12]. Βλ. http://www.cpt.coe.int/lang/grc/grc-standards.pdf. Βλ. επίσης Πιτσελά 2003, Διεθνή κείμενα σωφρονιστικής πολιτικής, 912 επ.
  23. Ανάμεσα στις είκοσι βασικές αρχές της Σύστασης της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης CM/Rec (2008) 11 «Ευρωπαϊκοί Κανόνες για τους ανήλικους δράστες που υπόκεινται σε κυρώσεις ή μέτρα» (European Rules for Juvenile Offenders subject to Sanctions or Measures), περιλαμβάνεται και η αρχή, σύμφωνα με την οποία οι νεαροί ενήλικες δράστες μπορούν, όπου είναι κατάλληλο, να θεωρούνται ως ανήλικοι και να αντιμετωπίζονται αναλόγως (κανόνας 17). Βλ. επίσης Σύσταση της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης Rec (2003) 20 «Νέοι Τρόποι αντιμετώπισης της παραβατικότητας των ανηλίκων και ο ρόλος της δικαιοσύνης ανηλίκων (New Ways of Dealing With Juvenile Delinquency and the Role of Juvenile Justice), παρ. 11, σύμφωνα με την οποία, αναλογιζόμενοι την παράταση του μεταβατικού σταδίου προς την ενηλικίωση, θα πρέπει να είναι δυνατόν οι νεαροί ενήλικες κάτω των 21 ετών να αντιμετωπίζονται με τρόπο συγκρίσιμο με τους ανηλίκους και να υπόκεινται στις ίδιες παρεμβάσεις, όταν ο δικαστής είναι της άποψης ότι τα εν λόγω πρόσωπα δεν είναι τόσο ώριμα και υπεύθυνα για τις πράξεις τους όπως οι πλήρως ενήλικοι. Σύμφωνα με τους Στοιχειώδεις Κανόνες των Ηνωμένων Εθνών για την Απονομή Δικαιοσύνης σε Ανηλίκους (United Nations Standard Minimum Rules for the Administration of Juvenile Justice) του 1985, ευρύτερα γνωστούς ως οι Κανόνες του Πεκίνου (The Beijing Rules), πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες για να επεκταθούν οι αρχές που είναι ενσωματωμένες στους εν λόγω Κανόνες για τους ανήλικους δράστες και στους νεαρούς ενήλικους δράστες (κανόνας 3.3).
  24. Βλ. Πιτσελά, Α. (2007). Έκταση, φύση και εξέλιξη της εγκληματικότητας των ναρκωτικών στην Ελλάδα. Αφιέρωμα στην Πελαγία Γέσιου-Φαλτσή. Επιστημονική Επετηρίδα του Τμήματος Νομικής της Σχολής Νομικών, Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών. Τ. ΙΙ, 1207 επ.
  25. Αφαιρώντας από το συνολικό αριθμό των κρατουμένων τους υποδίκους, τους χρεοφειλέτες και τους «φιλοξενούμενους».
  26. Από τους καταδικασθέντες σε ποινές κάθειρξης 2.935 άτομα ή το 41,5% εκτίουν ποινές κάθειρξης 5 έως 10 ετών, 1.896 ή το 26,8% ποινές κάθειρξης 10-15 ετών και 2.244 ή το 31,7% ποινές κάθειρξης 15 ετών και άνω.
  27. Τα στατιστικά στοιχεία του Υπουργείου Δικαιοσύνης για τις στερητικές της ελευθερίας ποινές δεν περιλαμβάνουν ξεχωριστά την αυτοτελή στερητική της ελευθερίας ποινή για ανηλίκους, δηλαδή τον ποινικό σωφρονισμό ή περιορισμό σε ειδικό κατάστημα κράτησης νέων. Η επιβολή αυτής της ποινής είναι διαχρονικά σχετικά σπάνια, π.χ. το έτος 2010 (τελευταία διαθέσιμα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής για την κυρωτική πρακτική της ποινικής δικαιοσύνης, www.statistics.gr) επιβλήθηκε συνολικά σε 46 (κατά τον χρόνο τέλεσης της πράξης) ανηλίκους.
  28. Από τους καταδικασθέντες σε ποινές φυλάκισης 52 άτομα ή το 7% εκτίουν ποινές φυλάκισης έως 6 μήνες, 104 ή το 14,1% ποινές φυλάκισης από 6 μήνες έως ένα έτος, 167 ή το 22,6 ποινές φυλάκισης από 1-2 έτη και 415 ή το 56,2% ποινές φυλάκισης 2-5 έτη.
  29. Θα πρέπει να υπογραμμιστεί ότι τα βεβαιωμένα (εξιχνιασμένα και μη) από την αστυνομία πλημμελήματα ανέρχονται π.χ. για το έτος 2011 στο 95,3% του συνόλου των βεβαιωθέντων ποινικών αδικημάτων, ενώ προηγουμένως επί σειρά ετών η συμμετοχή των πλημμελημάτων ήταν της τάξης του 98-99% επί της συνολικής βεβαιωθείσας εγκληματικότητας (π.χ. το 2005 το 98,7%, το 2006 το 99,3%, το 2007 το 98,5%, το 2008 το 98,3%, το 2009 το 97,8% και το 2010 το 97,4%), σύμφωνα με τα στοιχεία της Αστυνομικής Επετηρίδας της Ελληνικής Αστυνομίας για τα αντίστοιχα έτη.
  30. Για τις ιδιαιτερότητες της συμβουλευτικής παρέμβασης σε κρατούμενες γυναίκες, βλ. Τσιλιμιγκάκη, Β. (2008). Η ομάδα στήριξης κρατούμενων γυναικών ως εργαλείο κοινωνικής τους ένταξης. Σε: Σ. Βιδάλη, Π. Ζαγούρα (Επιμ.), Συμβουλευτική και Φυλακή, 169 επ. Για τη συμβουλευτική κρατουμένων, βλ. Αρβανιτίδου, Α. (2008). Συμβουλευτική Ψυχολογία στις ελληνικές φυλακές. Σε: Σ. Βιδάλη, Π. Ζαγούρα (Επιμ.), Συμβουλευτική και Φυλακή, 179 επ.
  31. Για παράδειγμα, το έτος 2010 υπεγράφη Μνημόνιο Συνεργασίας μεταξύ της ΚΛΙΜΑΚΑ, ενός Μη Κυβερνητικού Οργανισμού με δραστηριότητες που στοχεύουν στη διάθεση υπηρεσιών ψυχικής υγείας και την υλοποίηση προγραμμάτων κοινωνικής ενσωμάτωσης ευάλωτων ομάδων του πληθυσμού, ενός δηλαδή Φορέα Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου για την Αντιμετώπιση του Κοινωνικού Αποκλεισμού, και του Υπουργείου Δικαιοσύνης, Διαφάνειας & Ανθρώπινων Δικαιωμάτων για την ψυχιατρική υποστήριξη κρατουμένων του Καταστήματος Κράτησης Γυναικών Ελαιώνα Θηβών με χρήση τηλεδιάσκεψης. Βλ. http://www. klimaka.org.gr/newsite.
  32. Για την επιδείνωση της αναλογίας κρατουμένων και ειδικού επιστημονικού προσωπικού (περιλαμβανομένων και των κοινωνικών λειτουργών) και την εστίαση του ενδιαφέροντος της σωφρονιστικής πολιτικής στη διευθέτηση του προβλήματος της χωρητικότητας και του κόστους συντήρησης των καταστημάτων κράτησης, βλ. Λαμπροπούλου, Έ. (2000). Το «τέλος» της σωφρονιστικής πολιτικής και η διαχείριση του σωφρονιστικού προβλήματος. Σε: Ν.Ε. Κουράκη (Επιμ.), Αντεγκληματική πολιτική II, 163 επ., 180, 185 επ.
  33. Για την αντιμετώπιση από τις διοικήσεις των φυλακών των ισοβιτών και των άλλων βαρυποινιτών κρατουμένων (Management by prison administrations of life sentence and other longterm prisoners), βλ. Σύσταση της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης, Rec (2003) 23, παρ. 21-24, στη συλλογή του Αλεξιάδη 2006, Κείμενα Αντεγκληματικής Πολιτικής. Α΄. Ευρωπαϊκή Αντεγκληματική Πολιτική, 424 επ. Βλ. επίσης Απόσπασμα από την 11η Ετήσια Έκθεση της Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων [CPT/Inf (2001) 16, παρ. 33], σε: Πιτσελά, Α. (2003). Διεθνή κείμενα σωφρονιστικής πολιτικής, 876 επ., 890 επ.
  34. Σύμφωνα με μια στατιστική προσέγγιση της φαινομενολογίας της γυναικείας παραβατικότητας αρχές του 2005 διοικητικού στελέχους του Υπουργείου Δικαιοσύνης, της κ. Ευτυχίας Κατσιγαράκη, οι γυναίκες κρατούμενες (618 άτομα) αποτελούσαν το 5% του συνολικού πληθυσμού των φυλακών (σύνολο κρατουμένων 12.655). Από τις 618 γυναίκες κρατούμενες οι ανήλικες αποτελούσαν το 2% των κρατούμενων γυναικών. Για την αποστολή της μελέτης σε ηλεκτρονική μορφή ευχαριστώ θερμά την κ. Ευ. Κατσιγαράκη. Αν. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας-Σωφρονιστικής Νομική Σχολή Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
  35. Βλ. Πιτσελά, Α. (2010). Tο σωφρονιστικό σύστημα γυναικών – Aποτελέσματα μιας διεθνούς έρευνας. Σε: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών – Τμήμα Νομικής – Ερευνητικό Ινστιτούτο Δικονομικών Μελετών (Επιμ.), Τιμητικός Τόμος Κωνσταντίνου Δ. Κεραμέως, σ. 1173 επ.
  36. Βλ. Heidensohn, F. (1994). Gender and Crime. Σε: M. Maguire, R. Morgan, R. Reiner (Επιμ.), The Oxford Handbook of Criminology, 997 επ. (998). Βλ. επίσης Πανούση, Γ.Α., Καραγιαννίδου, Ευ., Τσακοτέλλη, Σ.-Μ. (2003). Συναισθηματική, οικογενειακή και ερωτική ζωή κρατουμένων γυναικών στην Ελλάδα. Μια έρευνα στις Γυναικείες Φυλακές Κορυδαλλού. Ποινική Δικαιοσύνη 6, τ. 1, 84 επ.
  37. Ο πληθυσμός της Ελλάδος βάσει της απογραφής του πληθυσμού το έτος 2011 αποτελείται από 5.302.703 άνδρες και 5.512.494 γυναίκες (10.815.197 σύνολο). Με βάση τον υπολογιζόμενο πληθυσμό της Ελλάδος την 1.1.2014, ο δείκτης των γυναικών κρατουμένων ανέρχεται σε 10 κρατούμενες ανά 100.000 του γυναικείου πληθυσμού, ενώ ο αντίστοιχος των ανδρών σε 204 κρατούμενους ανά 100.000 του ανδρικού πληθυσμού.
  38. Βλ. 3η έκδοση της “World Female Imprisonment List” σχετικά με τις γυναίκες και τα κορίτσια σε ποινικά ιδρύματα, περιλαμβανομένων και των υποδίκων, και τη 10η έκδοση της “World Prison Population List” του R. Walmsley.
  39. Σε σύγκριση, η συμμετοχή των γυναικών στο σύνολο των κρατουμένων κατά τη διάρκεια του έτους 1996 (και όχι σε μια συγκεκριμένη ημερομηνία) ήταν περίπου της τάξης του 4%, ενώ κατά τη διάρκεια του ίδιου έτους η συμμετοχή των γυναικών στο σύνολο των φερόμενων ως δραστών ήταν 14% και στο σύνολο των τελεσίδικα καταδικασθέντων και των υποβληθέντων εν γένει σε ποινικές κυρώσεις από τα δικαστήρια ήταν 13%. Βλ. Πιτσελά 2013, Η ποινική αντιμετώπιση της εγκληματικότητας των ανηλίκων, 405 επ.
  40. Βλ. Σπινέλλη, Κ.Δ. (2007). Διερεύνηση του Συστήματος Ποινικής Δικαιοσύνης. Ανιχνευτικές έρευνες στα «υποσυστήματα» Αστυνομία – Εισαγγελία – Φυλακή Κορυδαλλού. Έκδ. 2η, 60.
  41. Οι δύο γυναίκες που κρατούνται για χρέη δε συνυπολογίστηκαν.
  42. Όσον αφορά την ακριβή σύνθεση των κρατούμενων γυναικών ανάλογα με τη νομική τους θέση στα άλλα τμήματα γυναικών των καταστημάτων κράτησης ανδρών (Διαβατών Θεσσαλονίκης και Νεάπολης Λασιθίου) δεν υπάρχουν σχετικά στοιχεία.
  43. Τα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας (ΣΔΕ) είναι σχολεία εκπαίδευσης ενηλίκων στο πεδίο της Διά Βίου Μάθησης. Απευθύνονται σε πολίτες, οι οποίοι δεν έχουν ολοκληρώσει την εννιάχρονη υποχρεωτική τους εκπαίδευση και οδηγούν στην απόκτηση τίτλου ισότιμου με απολυτήριο γυμνασίου και έτσι νομιμοποιούν την πρόσβαση του απόφοιτου στην επόμενη εκπαιδευτική βαθμίδα (λύκειο, τεχνική εκπαίδευση). Με τα ΣΔΕ παρέχεται η δυνατότητα σε ενήλικους κρατούμενους να βελτιώσουν τις γνώσεις και τις δεξιότητές τους (στην ελληνική γλώσσα, τα μαθηματικά, την επικοινωνία, τις ξένες γλώσσες, την πληροφορική και σε θέματα πολιτισμού, όπως μουσική, θέατρο, ζωγραφική). Η φοίτηση στα Σ.Δ.Ε. των καταστημάτων κράτησης διαρκεί 18 μήνες (2 σχολικά έτη). Η εβδομαδιαία συμμετοχή είναι 25 ώρες και τα μαθήματα γίνονται πρωινές ώρες, από Δευτέρα έως Παρασκευή. Ο χρόνος φοίτησης υπολογίζεται ευεργετικά στην ποινή (1 ημέρα στο σχολείο ισοδυναμεί με 2 ημέρες ποινής). Βλ. http://www.gsae.edu.gr/el/geniki-ekpaidefsi-enilikon/deyteri-efkairia/s-d-e-sxoleia-deyteris-efkairias.
  44. Βλ. Κρόκου, Μ., κ.ά. (2008). Απεξάρτηση πίσω από τα κάγκελα. Σε: Σ. Βιδάλη, Π. Ζαγούρα (Επιμ.), Συμβουλευτική και Φυλακή, 197 επ.
  45. Για την ιστορική εξέλιξη του θεσμού των Ελληνικών αγροτικών φυλακών για γυναίκες και για την άνιση μεταχείριση των δύο φύλων στο θέμα της ανοικτής έκτισης, βλ. Αρχιμανδρίτου, Μ. (2000). Η ανοικτή έκτιση της ποινής. Μορφές ελαστικότητας στην ιδρυματική διαβίωση των κρατουμένων, 460 επ.
  46. Ανάμεσα στις προτάσεις της Ομοσπονδίας Σωφρονιστικών Υπαλλήλων Ελλάδας (www.osye.org.gr) για τη βελτίωση του σωφρονιστικού συστήματος περιλαμβάνεται και η πρόβλεψη για τη δημιουργία χώρων κράτησης στο Ψυχιατρείο όπως και στο Νοσοκομείο Κρατουμένων Κορυδαλλού για νοσηλευόμενες γυναίκες.
  47. Βλ. http://www.cpt.coe.int/documents/grc/2011-03-15-grc.htm
  48. Βλ. Κουλούρη, Ν.Κ. (2009). Εισαγωγή. Ανώδυνη φύλαξη αδρανών ανθρώπων: Ένας προορισμός για τις ελληνικές φυλακές; Σε: Ν.Κ. Κουλούρη (Επιμ.), Επι-φυλακή. Κατάστημα Κράτησης Κορυδαλλού: Λειτουργία, κατάσταση και μεταχείριση των κρατουμένων, 11 επ. (34).
  49. Βλ. Κέντρο Ερευνών για θέματα ισότητας (2005). Γυναίκες και Ανθρωποκτονία: Έρευνα στις Γυναικείες Φυλακές Κορυδαλλού (επιστ. υπεύθ. Β.Χ. Καρύδης, Β. Αρτινοπούλου).
  50. Βλ. Πιτσελά 2010, Tο σωφρονιστικό σύστημα γυναικών – Aποτελέσματα μιας διεθνούς έρευνας. Σε: Τιμητικό Τόμο Κωνσταντίνου Δ. Κεραμέως, σ. 1189.
  51. Σε σύγκριση, την 31.3.2013 ο μέσος όρος της αναμενόμενης διάρκειας της ποινής κατά της ελευθερίας ήταν κάτω του ενός έτους για το 58% (!) των κρατούμενων γυναικών στη Γερμανία. Βλ. KawamuraReindl, G., Schneider, S. (2015). Lehrbuch Soziale Arbeit mit Straffälligen, 251.
  52. Για το προφίλ της κρατούμενης στις γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού κατά τα έτη 1994-1996, βλ. Θανοπούλου, Μ., Φρονίμου, Έ., Τσιλιμιγκάκη, Β. (1997). Αποφυλακιζόμενες γυναίκες: Το δικαίωμα στην επαγγελματική επανένταξη, 123 επ. Φρονίμου, Έ. (2000). Γυναίκα και φυλακή: Όψεις της ελληνικής πραγματικότητας. Σε: Η. Δασκαλάκη, κ.ά. (Επιμ.), Εγκληματίες και θύματα στο κατώφλι του 21ου αιώνα. Αφιέρωμα στη μνήμη Ηλία Δασκαλάκη, 367 επ.
  53. Βλ. Πιτσελά 2010, Tο σωφρονιστικό σύστημα γυναικών – Aποτελέσματα μιας διεθνούς έρευνας. Σε: Τιμητικό Τόμο Κωνσταντίνου Δ. Κεραμέως, σ. 1189 επ.
  54. Βλ. συμπεράσματα από εμπειρική έρευνα για τη Γερμανία της Haverkamp, R. (2015). Kriminalität junger Frauen und weibliche Jugendvollzug. Neue Kriminalpolitik, 301 επ., 311 επ. (314).
  55. Απόφαση (Resolution) 40/33 της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών στις 29.11.1985.
  56. Απόφαση (Resolution) 45/113 της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών στις 14.12.1990.
  57. Για το κείμενο της Έκθεσης, βλ. Κουράκη, Ν.Ε., Μηλιώνη, Φ., και ερευνητική ομάδα φοιτητών Νομικής Σχολής Αθηνών (1995). Έρευνα στις ελληνικές φυλακές. Α΄: Τα σωφρονιστικά καταστήματα ανηλίκων Κορυδαλλού και Κασσαβέτειας, σ. 263 επ., 285 επ., 305 επ.
  58. Η Ομοσπονδία Σωφρονιστικών Υπαλλήλων Ελλάδας τάσσεται υπέρ της δημιουργίας ανεξάρτητου καταστήματος κράτησης ανήλικων γυναικών και στο ενδιάμεσο χρονικό διάστημα υπέρ της δημιουργίας Τμήματος ανήλικων γυναικών στον Ελαιώνα Θηβών με δυνατότητα αυτοτελούς προαυλισμού τους.
  59. Για τις συνθήκες διαβίωσης και την παραβίαση των δικαιωμάτων των κρατουμένων στα ειδικά καταστήματα Κράτησης Νέων Αυλώνα και Βόλου, βλ. εμπεριστατωμένες εκθέσεις και βαρυσήμαντα συμπεράσματα κατόπιν διενέργειας αυτοψίας κλιμακίου του Συνηγόρου του Πολίτη τον Μάρτιο και Ιούλιο του έτους 2010 αντίστοιχα, σε: Β. Καρύδη, Ευ. Φυτράκη (Επιμ., 2011), Ποινικός εγκλεισμός και Δικαιώματα. Η οπτική του Συνηγόρου του Πολίτη, 237 επ., 223 επ. Βλ. επίσης Έκθεση Επίσκεψης – Αυτοψίας Συνηγόρου του Πολίτη στο Ειδικό Κατάστημα Κράτησης Νέων Κορίνθου (Μάρτιος 2015): http://www.synigoros.gr/resources/150516-ekthesi.pdf.
  60. Για την αποστολή των στατιστικών στοιχείων ευχαριστίες οφείλονται στους υπεύθυνους του Υπουργείου Δικαιοσύνης, ιδίως στην κ. Σταματίνα Πούλου.
  61. Παρόμοια προβληματική και στη Γερμανία, βλ. KawamuraReindl, G. (2009). Straffällige Frauen. Σε: H. Cornel, κ.ά. (Επιμ.), Resozialisierung. Handbuch, 344 επ., 355 επ.
  62. Η τοποθέτηση σε κατάλληλο ίδρυμα αγωγής, ως αναμορφωτικό μέτρο, παύει αυτοδικαίως με τη συμπλήρωση του 18ου έτους της ηλικίας του ανηλίκου. Το δικαστήριο μπορεί, με ειδικά αιτιολογημένη απόφασή του, να παρατείνει το μέτρο, το πολύ μέχρι τη συμπλήρωση του εικοστού πρώτου έτους της ηλικίας του θιγομένου (βλ. άρθρο 125 § 1 ΠΚ). Σύμφωνα με το άρθρο 130 § 1 ΠΚ, όπως το τελευταίο τροποποιήθηκε με το άρθρο 7 του ν. 4322/2015, ανήλικοι που τέλεσαν αξιόποινη πράξη μετά τη συμπλήρωση του δέκατου πέμπτου έτους της ηλικίας τους και δικάζονται μετά τη συμπλήρωση του δέκατου όγδοου έτους, σε περίπτωση επιβολής σε βάρος τους της εισαγωγής σε ίδρυμα αγωγής, τούτο παύει αυτοδίκαια όταν ο υπαίτιος συμπληρώσει το δέκατο όγδοο έτος της ηλικίας του.
  63. Βλ. Kaiser, G., Kerner, H.-J., Schöch, H. (1992). Strafvollzug. Ein Lehrbuch. Έκδ. 4η, 324 επ. (328).
  64. Σύμφωνα με τη Σύσταση της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης CM/Rec (2012) 5 «Ευρωπαϊκός Κώδικας Δεοντολογίας για το σωφρονιστικό προσωπικό» (European Code of Ethics for Prison Staff), tο σωφρονιστικό προσωπικό πρέπει να είναι ευαίσθητο (sensitive) στις ειδικές ανάγκες των ατόμων, όπως ανηλίκων, γυναικών, μειονοτήτων, αλλοδαπών, ηλικιωμένων και αναπήρων, καθώς και κάθε άλλου κρατουμένου που μπορεί να είναι ευάλωτος για άλλους λόγους, και να καταβάλλει κάθε προσπάθεια για να ανταποκριθεί στις ανάγκες τους (παρ. 19).
  65. Για το δικαίωμα των κρατουμένων εν γένει στην κοινωνική επανένταξη, βλ. Πανούση, Γ. (2014). Η επανένταξη ως δικαίωμα; Στο έργο του ιδίου. Το χρονολόγιο ενός εγκληματολόγου, 167 επ. Γιοβάνογλου, Σ. (2006). Θεσμικά προβλήματα της κοινωνικής επανένταξης των αποφυλακιζομένων, 23 επ.
  66. Απόφαση 65/229 της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών της 21.12.2010.
  67. Βλ. Πιτσελά 2013, Η ποινική αντιμετώπιση της εγκληματικότητας των ανηλίκων, 457 επ.
  68. Για σχεδιασμό και διαμόρφωση της έκτισης της ποινής κατά τρόπο που να λαμβάνει υπόψη το φύλο των κρατουμένων, βλ. Jansen, I. (2007). Gender Mainstreaming im Jugendstrafvollzug, σε: J. Goerdeler, Ph. Walkenhorst (Επιμ.), Jugendstrafvollzug in Deutschland, 238 επ., 243 επ. 251.

[69]. Πρβλ. Πιτσελά Α. (1999). Η εκπαίδευση των κρατουμένων ως παράγοντας κοινωνικής τους επανένταξης, σε: G. Bemmann, Δ. Σπινέλλη (Επιμ.), Ποινικό Δίκαιο – Ελευθερία – Κράτος Δικαίου. Τιμητικός Τόμος για τον Γεώργιο-Αλέξανδρο Μαγκάκη, 647-671. Της ιδίας (2011). Εκπαίδευση στη Φυλακή. Σε: Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, Τμήμα Κοινωνιολογίας, Τομέας Εγκληματολογίας. Τιμητικός Τόμος για τον Καθηγητή Ιάκωβο Φαρσεδάκη. Η σύγχρονη εγκληματικότητα, η αντιμετώπισή της και η Επιστήμη της Εγκληματολογίας. Επιμ. Α. Ευθ. Χαλκιά Τ. Ι, 1533 επ.

  1. Στις γυναίκες στερημένες της ελευθερίας τους η Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων αφιερώνει μια ειδική ενότητα του «Corpus Πρότυπων Κανόνων» [CPT/Inf/E (2002) 1]. http://www.cpt.coe.int/lang/grc/grc-standards.pdf. Βλ. επίσης Πιτσελά 2003, Διεθνή κείμενα σωφρονιστικής πολιτικής, 921 επ.
  2. Περιπτώσεις στις οποίες γυναίκες σε εγκυμοσύνη κατά τη γυναικολογική εξέταση και/ή κατά τον τοκετό δένονται σε κρεβάτια ή άλλα έπιπλα ή κατ’ άλλον τρόπον δένονται σφικτά, είναι πλήρως απαράδεκτες και θα μπορούσαν να αξιολογηθούν ως απάνθρωπη και ταπεινωτική μεταχείριση [Απόσπασμα από τη 10η ετήσια έκθεση της CPT/Inf (2000) 13, παρ. 27].
  3. Η τάση να αγνοούνται οι προσωπικές ανάγκες υγιεινής των θηλέων κρατουμένων, συμπεριλαμβανομένων και των κοριτσιών, είναι ιδιαιτέρως προβληματική. Η παράλειψη να διαθέσει το κατάστημα κράτησης θεμελιωδώς αναγκαία αγαθά μπορεί από μόνη της να σημαίνει ταπεινωτική μεταχείριση [Απόσπασμα από την 9η ετήσια έκθεση της CPT/Inf (99) 12, παρ. 30]. Επιπλέον, η δυνατότητα πρόσβασης των γυναικών κατά πάντα χρόνο σε εγκαταστάσεις υγιεινής όπως και η χορήγηση ειδών υγιεινής έχουν εξαιρετική σημασία για τις ιδιαίτερες ανάγκες τους. Η παράλειψη χορήγησης τέτοιων βασικών αναγκών μπορεί από μόνη της να ισοδυναμεί με ταπεινωτική μεταχείριση [Απόσπασμα από την 10η ετήσια έκθεση της CPT/Inf (2000) 13, παρ. 31].
  4. Σύμφωνα με ο καταργημένο άρθρο 80 § 3 εδ. β΄ του Κώδικα Βασικών Κανόνων για τη Μεταχείριση των Κρατουμένων, βεβαίωση του γιατρού χρειαζόταν για τη μεταγωγή κρατουμένης σε κατάσταση εγκυμοσύνης ή μητέρας νηπίου το οποίο ανατρέφει.
  5. Βλ. Θεμελή, Ο. (2010). «Όταν η μαμά λείπει για δουλειές»: Οι συνέπειες του εγκλεισμού στα παιδιά των φυλακισμένων γυναικών. Σε: Μ. Γαλανού (Επιμ.), Τιμητικός Τόμος Καλλιόπης Δ. Σπινέλλη. Εγκληματολογικές Διεπιστημονικές Προσεγγίσεις, 611 επ. (613).
  6. Στο άρθρο 31 του Εσωτερικού Κανονισμού Λειτουργίας Γενικών Καταστημάτων Κράτησης τύπου Α΄ και Β΄ και στο ταυτάριθμο άρθρο του Εσωτερικού Κανονισμού Λειτουργίας Ειδικών Καταστημάτων Κράτησης Νέων υπάρχει ένας κατάλογος με τα δικαιώματα των κρατουμένων. Σύμφωνα με την περ. 24 του υπό συζήτηση άρθρου 31, αναγνωρίζεται το δικαίωμα των κρατουμένων να έχουν μαζί τους τα παιδιά τους, αν είναι μητέρες, μέχρις ότου γίνει 3 ετών. Εφόσον οι συνθήκες το επιτρέπουν, μπορούν να τοποθετούνται σε κατάλληλα διαμορφωμένο χώρο. Το σχέδιο του νέου Σωφρονιστικού Κώδικα προβλέπει τη δυνατότητα διαβίωσης των παιδιών μέχρι την ηλικία των πέντε ετών μαζί με τη μητέρα ή τον πατέρα τους. Για τις ειδικές ρυθμίσεις του σχεδίου Σωφρονιστικού Κώδικα όσον αφορά τις κρατούμενες γυναίκες. κορίτσια και γονείς, βλ. Συκιώτου, Α.Π. (2013). Το σχέδιο του νέου Σωφρονιστικού Κώδικα. Εξορθολογοποίηση του σωφρονιστικού μας συστήματος, 92 επ.
  7. Για τις συνέπειες της φυλάκισης της μητέρας, βλ. Μητροσύλη, Μ., Φρονίμου, Έ. (2008). Οικογενειακή, κοινωνική και επαγγελματική επανένταξη ειδικών ομάδων πληθυσμού. Η περίπτωση των γυναικών κρατουμένων, 59.
  8. Διαφορετικά, τα ατομικά κελιά έχουν χωρητικότητα 35 κυβικών μέτρων (βλ. άρθρο 21 § 2 ΣΚ).
  9. Βλ. Αλεξιάδη 2006, Κείμενα Αντεγκληματικής Πολιτικής. Α΄. Ευρωπαϊκή Αντεγκληματική Πολιτική, 341 επ., 355 επ.
  10. Σύμφωνα με το άρθρο 100 § 2 του (καταργημένου) Σωφρονιστικού Κώδικα του 1967 οι γυναίκες κρατούμενες ουδέποτε υποβάλλονται στις πειθαρχικές ποινές του περιορισμού και της μόνωσης σε ειδικό κελί κατά το στάδιο της εγκυμοσύνης και ένα έτος μετά τη γέννα.
  11. ΕΕ C 98 της 9.4.1999, σελ. 299.
  12. ΕΕ C 32 της 5.2.1996, σελ. 102.
  13. Οι Στοιχειώδεις Κανόνες Μεταχείρισης των Κρατουμένων (1955) αποδίδουν ιδιαίτερη σημασία στη διατήρηση και βελτίωση των σχέσεων μεταξύ του κρατουμένου και της οικογένειάς του (κανόνας 79). Τη σημασία της διατήρησης και ανάπτυξης των επισκέψεων των κρατουμένων με τις οικογένειές τους υπογραμμίζουν επίσης οι Ευρωπαϊκοί Σωφρονιστικοί Κανόνες του 2006 (κανόνας 24.4).
  14. Παραδείγματα καλών πρακτικών για τη μεταχείριση των φυλακισμένων και αποφυλακισμένων γυναικών και μητέρων με παιδιά εντός και εκτός φυλακής, βάσει διεθνούς έρευνας, παρουσιάζει η Μηλιώνη, Φ.Α. (2011). Πολιτικές για την κρατούμενη και αποφυλακισμένη γυναίκα. Παραδείγματα από τη διεθνή πρακτική. Σε: Ευ. Φασούλα, Φ. Μηλιώνη (Επιμ.), Κοινωνία, Έγκλημα, Εθελοντισμός. Το παράδειγμα της επανένταξης: Επάνοδος, 365 επ.
  15. Βλ. επίσης τις Συστάσεις της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης 1469/2000 για τις μητέρες και τα μωρά στις φυλακές (Mothers and babies in prisons) και 1340/1997 για τις κοινωνικές και οικογενειακές συνέπειες της κράτησης (Social and family effects of detention).
  16. Βλ. Πιτσελά 2010, Tο σωφρονιστικό σύστημα γυναικών – Aποτελέσματα μιας διεθνούς έρευνας. Σε: Τιμητικό Τόμο Κωνσταντίνου Δ. Κεραμέως, σ. 1188 επ.
  17. Βλ. Της ιδίας 2010, Tο σωφρονιστικό σύστημα γυναικών – Aποτελέσματα μιας διεθνούς έρευνας. Σε: Τιμητικό Τόμο Κωνσταντίνου Δ. Κεραμέως, σ. 1192.
  18. 8 Βλ. Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ της 18.07.2015 «Οι οκτώ πυλώνες της αναδιάρθρωσης του σωφρονιστικού συστήματος» της Εύας Καραμανώλη, συνέντευξη με τον γενικό γραμματέα Αντεγκληματικής Πολιτικής του υπουργείου Δικαιοσύνης, κ. Ευτύχη Φυτράκη.
  19. Κουράκη, Ν.Ε. (2005). Η ποινική καταστολή μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος, 507.