Η αναγκαιότητα μιας εθνικής στρατηγικής κατά της διαφθοράς

ΙΩΑΝΝΗΣ ΤΕΝΤΕΣ

 Η αναγκαιότητα μιας εθνικής στρατηγικής κατά της διαφθοράς[1]

ΙΩΑΝΝΗΣ ΤΕΝΤΕΣ*

Στη διαμόρφωση των αρχών επί των οποίων πρέπει να στηρίζεται η Στρατηγική μας κατά της διαφθοράς συνέβαλε αποφασιστικά ο τιμώμενος με τον τόμο αυτό Καθηγητής Νέστορας Κουράκης, από τη θέση του Προέδρου του Συμβουλευτικού Σώματος (ΣΣ) του Εθνικού Συντονιστή.. Ο κ. Κουράκης δεν εισέφερε μόνον, ως διακεκριμένος εγκληματολόγος τις γνώσεις του, αλλά είχε και εφάρμοσε την ωραία ιδέα να καλεί συχνά, προκειμένου να συμμετάσχουν στις συνεδριάσεις του ΣΣ, ανάλογα με το θέμα, ειδικούς επιστήμονες και τεχνογνώστες, διευρύνοντας έτσι τις δυνατότητες του ΣΣ και εξασφαλίζοντας την αναγκαία διεπιστημονικότητα αλλά και τον συγκερασμό επιστημονικών γνώσεων και πρακτικών εμπειριών. Για την πολύτιμη αυτή συνεργασία του τον ευχαριστώ θερμά για μια ακόμη φορά.

Η διαφθορά αποτελεί ένα διαχρονικό και παγκόσμιο φαινόμενο, με πολλαπλές και σοβαρές επιπτώσεις : φθείρει τους θεσμούς, αποτελεί κίνδυνο για τη δημοκρατία, προκαλεί ανισότητες και θίγει γενικώς τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ακόμη στερεί πόρους από το κράτος, προκαλεί στρεβλώσεις στον υγιή ανταγωνισμό και εμποδίζει σοβαρά την ανάπτυξη της οικονομίας.

Πρόκειται για πολύμορφο και πολύπλοκο φαινόμενο. Γι’ αυτό σύνθετη, πολυεπίπεδη αλλά και συστηματική πρέπει να είναι και η αντίδραση σ’ αυτό. Η αντιμετώπισή του οφείλει να έχει τα χαρακτηριστικά μιας στρατηγικής. Στρατηγική είναι η μακροπρόθεσμη, σύνθετη, πολυδιάστατη, οργανωμένη, και συντονισμένη πολιτική. Η στρατηγική αυτή πρέπει να έχει τα χαρακτηριστικά Εθνικής Στρατηγικής. Όχι μόνο με την έννοια μιας πολιτικής με πεδίο εφαρμογής πάνω σε όλη την Επικράτεια ή κεντρικά σχεδιασμένης, αλλά με την έννοια μιας πολιτικής που θα έχει τα χαρακτηριστικά μιας πάνδημης εθνικής προσπάθειας.

Για να συγκροτηθεί όμως και να διατηρηθεί αυτή η πάνδημη προσπάθεια και να επιτύχει η Στρατηγική απαιτείται η συνδρομή των εξής στοιχείων :

Πρώτον χρειάζεται να υπάρχει σοβαρή και ενεργός πολιτική βούληση. Στήριξη από όλο τον πολιτικό κόσμο, απαλλαγμένη από πολιτικές σκοπιμότητες ή ιδεολογικές αγκυλώσεις.

 Δεύτερον, είναι απαραίτητη η στήριξη της προσπάθειας από την κοινωνία. Και το τελειότερο ακόμη σύστημα κατά της διαφθοράς για να λειτουργήσει σωστά και αποτελεσματικά απαιτεί την ενεργό συμμετοχή των πολιτών. Διότι οι πολίτες τελικώς είναι αυτοί που, από διαφορετικές ενδεχομένως θέσεις, εξουσιαζόντων ή εξουσιαζομένων, είναι αυτοί που θα κληθούν να εφαρμόσουν τους νόμους και τις διάφορες δράσεις κατά της διαφθοράς. Το στοιχείο μάλιστα αυτό το θεωρώ ως το ουσιωδέστερο. Γιατί, η πολιτική βούληση, για διάφορους λόγους, μπορεί να εξασθενήσει και το ενδιαφέρον της Πολιτείας μπορεί να ατονήσει. Στην περίπτωση αυτή η κοινωνία είναι η μόνη που μπορεί να αναζωογονήσει το ενδιαφέρον αυτό και να εκβιάσει ακόμα την πολιτική βούληση.

Τρίτον απαιτείται η ύπαρξη ενός θεσμού ανεξάρτητου και πολιτικά ουδέτερου, αφιερωμένου στην παρακολούθηση, την επικαιροποίηση και την αξιολόγηση της εφαρμογής της Στρατηγικής.

Όπως είπαμε προηγουμένως, η Εθνική Στρατηγική πρέπει να είναι αφενός μακροπρόθεσμη και αφετέρου σύνθετη και πολυδιάστατη.

Ο ορίζοντας της Στρατηγικής πρέπει να έχει χρονικό βάθος. Η Πολιτεία δεν πρέπει να αρκείται σε μέτρα άμεσης ή βραχυπρόθεσμης απόδοσης. Πρέπει να τολμά να επενδύει σε πολιτικές βάθους, με μακροπρόθεσμη απόδοση, όσο και αν αυτές απαιτούν επιμονή και υπομονή και δεν φέρουν άμεσο επικοινωνιακό πολιτικό όφελος. Τούτο ιδίως αφορά πολιτικές με πεδίο εφαρμογής την Παιδεία και τη Δημόσια Διοίκηση, ειδικότερα την προσπάθεια εμπέδωσης των αρχών της ακεραιότητας και της ηθικής στη Δημόσια Διοίκηση). Πρέπει όμως με λύπη μου να παρατηρήσω ότι οι πολιτικοί έχουν συνήθως μια σταθερή προτίμηση, ευκόλως εξηγούμενη, αλλά μη  συγχωρούμενη, σε μέτρα βραχυπρόθεσμης και άμεσα μετρούμενης απόδοσης.

Η Στρατηγική πρέπει να είναι σύνθετη και πολυεπίπεδη, έτσι ώστε να έχουμε αποτελέσματα καλύτερα και, το κυριότερο, αποτελέσματα διατηρήσιμα. Τα μέτρα, για παράδειγμα, που αποσκοπούν στη δίωξη των πράξεων διαφθοράς και την επιβολή κάθε είδους κυρώσεων δεν αρκούν για την περιστολή της διαφθοράς, αν δεν συνοδεύονται και από μέτρα που στοχεύουν στην πρόληψή της. Η πρόληψη μάλιστα θεωρείται γενικώς σπουδαιότερη και αποτελεσματικότερη από την καταστολή. Χωρίς μέτρα πρόληψης τα φαινόμενα διαφθοράς υποτροπιάζουν και ανακυκλώνονται και τελικώς σωρεύονται. Εξάλλου, απαιτείται συνεχής παρακολούθηση των τρόπων με τους οποίους εμφανίζεται η διαφθορά και των μεθόδων τις οποίες χρησιμοποιούν οι δράστες, αφού πρόκειται για  φαινόμενο μεταλλασσόμενο. Έτσι απαιτείται αφενός περιοδική αναπροσαρμογή της Στρατηγικής, ιδίως στους λεγομένους τομείς υψηλού κινδύνου και αφετέρου συνεχής ενημέρωση και επιμόρφωση των ελεγκτικών και των διωκτικών οργάνων. Επίσης πρέπει να τονισθεί ότι το κάθε μέτρο βοηθά και πολλαπλασιάζει τη δυναμική του άλλου.

Τέλος, δεδομένου ότι η καταπολέμηση της διαφθοράς είναι μια προσπάθεια οριζόντια, με σύνθετη στοχοθεσία και εμπλοκή, στις πολυσχιδείς δράσεις της, πολλών και διαφόρων Αρχών και Φορέων, πρέπει να εξασφαλίζεται, η συνοχή της εφαρμογής του Στρατηγικού Σχεδίου και η αρμονική συνεργασία μεταξύ των Αρχών και Φορέων με την πρόβλεψη ενός Συντονιστικού Οργάνου.

Γύρω από ποιους άξονες όμως πρέπει να κινηθεί μια εθνική στρατηγική κατά της διαφθοράς; Ποιο θα είναι το περιεχόμενό της;

Από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν  άρχισε να αυξάνει αλματωδώς το διεθνές ενδιαφέρον για το φαινόμενο της διαφθοράς, σχηματίσθηκε μια κυρίαρχη, ενιαία και κοινή θεώρηση σχετικά με τα αίτια και τις συνέπειες της διαφθοράς. Αντιστοίχως αναπτύχθηκε μια κοινή βάση για την αντιμετώπισή της, που εμφανίζεται ως η κυρίαρχη στρατηγική για την καταπολέμησή της, στην οποία πλέον συγκλίνουν τόσο οι απόψεις των διεθνών οργανισμών, που ως εκ του σκοπού τους ασχολήθηκαν με τη διαφθορά (ΟΗΕ, ΟΟΣΑ, ΠΤρ, ΣυμβτΕυρ) όσο και η θεωρία.

Αυτή ακριβώς τη Στρατηγική υιοθετήσαμε και τη θέσαμε ως βάση στην Ελλάδα τα δύο τελευταία χρόνια, προσαρμοσμένη βέβαια, κατά το δυνατό, στις συνθήκες της χώρας μας, για την κατάστρωση του στρατηγικού σχεδίου που εφαρμόζουμε.

Θα αναφερθούμε με συντομία στους κύριους άξονες του σχεδίου αυτού.

  1. Πρώτος άξονας είναι η δημιουργία νομοθετικού πλαισίου, βασισμένου στις σύγχρονες αντιλήψεις για τον ποινικό κολασμό των πράξεων που εμπίπτουν στην έννοια της διαφθοράς, καθώς και στις αρχές της καλής διακυβέρνησης, της διαφάνειας και της λογοδοσίας. Συστατικά του πλαισίου αυτού θεωρούνται, εκτός από την εναρμόνιση του ποινικού δικαίου προς τα διεθνή standards και τις συστάσεις των διεθνών οργανισμών, βασικά νομοθετήματα που αναμορφώνουν τους θεσμούς της δήλωσης της περιουσιακής κατάστασης και των συμφερόντων κρατικών αξιωματούχων (πόθεν έσχες) και τον έλεγχο αυτής, καθώς και τον έλεγχο της χρηματοδότησης των πολιτικών κομμάτων.
  2. Δεύτερος άξονας είναι η λήψη μέτρων για την ενδυνάμωση των θεσμών (Αρχών και Φορέων) που εμπλέκονται στην καταπολέμηση της διαφθοράς. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται η δημιουργία ειδικών Εισαγγελικών και Ανακριτικών αρχών για υποθέσεις διαφθοράς, η πρόβλεψη μηχανισμού συντονισμού των ερευνών και των ανακριτικών πράξεων κατά το προκαταρκτικό και προανακριτικό στάδιο της ποινικής διαδικασίας, ο εξορθολογισμός και ο εκσυγχρονισμός των ελεγκτικών μηχανισμών (εσωτερικών και εξωτερικών ελέγχων) και η διαρκής επιμόρφωση του προσωπικού των ανωτέρω Αρχών και Φορέων (δικαστικών, διωκτικών, ελεγκτικών).
  3. Τρίτος, ιδιαίτερα σημαντικός άξονας είναι η πρόληψη της διαφθοράς. Αυτή επιτυγχάνεται κυρίως με την απλοποίηση και αναμόρφωση των διοικητικών διαδικασιών, ιδιαίτερα στους τομείς υψηλού κινδύνου (όπως η φορολογική και τελωνειακή διοίκηση, οι υπηρεσίες υγείας, οι δημόσιες συμβάσεις, περιλαμβανομένων και των δημοσίων έργων, η τοπική αυτοδιοίκηση, τα εξοπλιστικά προγράμματα του Υπουργείου Άμυνας κλπ.), με τον περιορισμό, κατά το δυνατόν, της διακριτικής εξουσίας των δημοσίων λειτουργών και υπαλλήλων, με τον περιορισμό της άμεσης επαφής πολίτη- υπαλλήλου, με την εισαγωγή συστημάτων ηλεκτρονικής διακυβέρνησης κλπ.
  4. Άλλος βασικός άξονας της Στρατηγικής μας είναι η ανάληψη δράσεων για την εξασφάλιση της στήριξης και της συμμετοχής της κοινωνίας στον αγώνα κατά της διαφθοράς. Ειδικότερα η ανάπτυξη επικοινωνιακών προγραμμάτων με σκοπό:

α) την ενημέρωση του κοινού για τις αρνητικές  επιπτώσεις της διαφθοράς,

β) την ευαισθητοποίηση και κινητοποίηση των πολιτών στον αγώνα κατά της διαφθοράς,

γ) την παρότρυνσή τους να απαιτούν λογοδοσία και ενημέρωση,

δ) την αλλαγή της τρέχουσας στάσης της κοινωνίας έναντι των φαινομένων διαφθοράς και την μεταβολή της υπάρχουσας κουλτούρας ανοχής και αδιαφορίας και

ε) την προτροπή του επιχειρηματικού κόσμου σε  συμμόρφωση αφενός με τους νόμους  και αφετέρου με τις ηθικές αρχές και τις αξίες που συνδέονται με τις οικονομικές συναλλαγές (εταιρική και συναλλακτική δεοντολογία).

  1. Τέλος, θα αναφέρω ιδιαιτέρως ως άξονα στρατηγικής την εκπαίδευση της νέας γενιάς κατά της διαφθοράς, μέσω της εισαγωγής στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση, γενική ή επαγγελματική, καινοτόμων μαθημάτων ακεραιότητας και αντιδιαφθοράς, έτσι ώστε να διαπαιδαγωγηθούν οι νέες γενιές και, μέσω της Παιδείας, να ανατραπεί η τρέχουσα κουλτούρα ανοχής και αδιαφορίας προς την διαφθορά.

Αν και τα πράγματα φαίνονται ξεκάθαρα στο στάδιο του βασικού σχεδιασμού, η αλήθεια είναι ότι δεν είναι καθόλου απλά όταν περνάμε στις λεπτομέρειες. Απαιτείται η αναδρομή στη διεθνή εμπειρία και τεχνογνωσία, χρειάζεται η μελέτη των καλών πρακτικών που έχουν αναπτυχθεί σε άλλες χώρες, χρειάζεται οργάνωση και σκληρή δουλειά.

  1. Η Εισήγηση αυτή παρουσιάσθηκε σε μια πρώτη μορφή την Παρασκευή 6.3.2015 στο Πρώτο Παγκύπριο Συνέδριο Ποινικού Δικαίου και Εγκληματολογίας (Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, Κύπρος) και στη συνέχεια έτυχε νέας επεξεργασίας και δόθηκε ευγενώς ως συμβολή στον παρόντα Τιμητικό Τόμο.

* Επίτιμος Εισαγγελέας Αρείου Πάγου.